प्र1.
अधोलिखितानां क्रियापदानां लट्लकारे प्रथमपुरुषस्य रूपाणि लिखन्तु — कुर्वन्ति — करोति, कुरुतः, कुर्वन्ति ; तिष्ठन्ति ; फलन्ति ; यान्ति ; पिबन्ति ; खादन्ति ।
उत्तर
दिए गए सब पद लट्लकार (वर्तमान काल), प्रथमपुरुष, बहुवचन में हैं। लिखना है उसी पुरुष के तीनों वचन — एकवचन, द्विवचन, बहुवचन। पहला उत्तर पुस्तक ने भर दिया है।
| दत्तं पदम् | धातुः / गणः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् | हिन्दी |
|---|---|---|---|---|---|
| कुर्वन्ति | कृ (तनादिगणः) | करोति | कुरुतः | कुर्वन्ति | करता है / करते हैं |
| तिष्ठन्ति | स्था (भ्वादिगणः) | तिष्ठति | तिष्ठतः | तिष्ठन्ति | ठहरता है / ठहरते हैं |
| फलन्ति | फल् (भ्वादिगणः) | फलति | फलतः | फलन्ति | फलता है / फलते हैं |
| यान्ति | या (अदादिगणः) | याति | यातः | यान्ति | जाता है / जाते हैं |
| पिबन्ति | पा (भ्वादिगणः) | पिबति | पिबतः | पिबन्ति | पीता है / पीते हैं |
| खादन्ति | खाद् (भ्वादिगणः) | खादति | खादतः | खादन्ति | खाता है / खाते हैं |
साधारण नियम (भ्वादिगण, परस्मैपद, लट्लकार, प्रथमपुरुष): -ति / -तः / -न्ति। इसी से तिष्ठति–तिष्ठतः–तिष्ठन्ति, फलति–फलतः–फलन्ति, पिबति–पिबतः–पिबन्ति, खादति–खादतः–खादन्ति सब बन जाते हैं।
दो अपवाद जो यहाँ आए हैं:
• कृ धातु तनादिगण की है, इसलिए रूप ‘करोति, कुरुतः, कुर्वन्ति’ — यहाँ धातु ही बदलती दिखती है।
• या धातु अदादिगण की है — बीच में कोई विकरण नहीं जुड़ता, इसलिए सीधे ‘याति, यातः, यान्ति’ (‘यायति’ नहीं)।
दो अपवाद जो यहाँ आए हैं:
• कृ धातु तनादिगण की है, इसलिए रूप ‘करोति, कुरुतः, कुर्वन्ति’ — यहाँ धातु ही बदलती दिखती है।
• या धातु अदादिगण की है — बीच में कोई विकरण नहीं जुड़ता, इसलिए सीधे ‘याति, यातः, यान्ति’ (‘यायति’ नहीं)।
Tip — तीन पुरुष एक साथ याद कर लीजिए (तिष्ठ् उदाहरण):
प्रथमपुरुषः (सः/तौ/ते) — तिष्ठति, तिष्ठतः, तिष्ठन्ति
मध्यमपुरुषः (त्वम्/युवाम्/यूयम्) — तिष्ठसि, तिष्ठथः, तिष्ठथ
उत्तमपुरुषः (अहम्/आवाम्/वयम्) — तिष्ठामि, तिष्ठावः, तिष्ठामः
प्रथमपुरुषः (सः/तौ/ते) — तिष्ठति, तिष्ठतः, तिष्ठन्ति
मध्यमपुरुषः (त्वम्/युवाम्/यूयम्) — तिष्ठसि, तिष्ठथः, तिष्ठथ
उत्तमपुरुषः (अहम्/आवाम्/वयम्) — तिष्ठामि, तिष्ठावः, तिष्ठामः