प्र1.
क्रियापदानि (चित्र-तालिका, पृष्ठ 33) — पठति, पिबति, खादति, गच्छति, क्रीडति — एतेषां क्रियापदानां एकवचनम्, द्विवचनम्, बहुवचनं च लिखन्तु ।
उत्तर
उत्तरम् (संस्कृतम्): यस्मिन् वचने कर्ता, तस्मिन्नेव वचने क्रियापदम् अपि भवति। (हिन्दी: कर्ता जिस वचन में होगा, क्रिया भी उसी वचन में आएगी।)
| अर्थः (हिन्दी) | एकवचनम् (एकः) | द्विवचनम् (द्वौ) | बहुवचनम् (बहवः) |
|---|---|---|---|
| पढ़ना | पठति | पठतः | पठन्ति |
| पीना | पिबति | पिबतः | पिबन्ति |
| खाना | खादति | खादतः | खादन्ति |
| जाना | गच्छति | गच्छतः | गच्छन्ति |
| खेलना | क्रीडति | क्रीडतः | क्रीडन्ति |
पाँचों क्रियाओं का प्रत्यय-साँचा एक ही है —
धातु + ति = एकवचनम् → पठ् + अ + ति = पठति
धातु + तः = द्विवचनम् → पठ् + अ + तः = पठतः
धातु + अन्ति = बहुवचनम् → पठ् + अन्ति = पठन्ति
धातु + तः = द्विवचनम् → पठ् + अ + तः = पठतः
धातु + अन्ति = बहुवचनम् → पठ् + अन्ति = पठन्ति
वाक्य में मिलाकर देखिए: बालकः पठति। (एक लड़का पढ़ता है) — बालकौ पठतः। (दो लड़के पढ़ते हैं) — बालकाः पठन्ति। (कई लड़के पढ़ते हैं)। यदि कर्ता ‘बालकौ’ हो और क्रिया ‘पठति’ लिख दें, तो वाक्य अशुद्ध हो जाएगा — यही इस तालिका की असली सीख है।
पाठ में आई और क्रियाएँ: करोति / कुरुतः / कुर्वन्ति (करना), पाठयति (पढ़ाना), लिखति (लिखना), भ्रमति (घूमना), नृत्यति / नृत्यतः (नाचना), गायति / गायन्ति (गाना), धावति / धावन्ति (दौड़ना), चरति / चरतः / चरन्ति (चरना), विहरति (टहलना), विकसति (खिलना), पतति (गिरना), चालयति (चलाना), अस्ति / स्तः / सन्ति (है / हैं)।