दीपकम् अध्याय 3 वयं शब्दार्थान् जानीमः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
मातृभाषया अर्थं लिखन्तु — (शब्दः / अर्थः / हिन्दी / English इति सारण्याः अन्तिमः स्तम्भः, पृष्ठ 41) ।
उत्तर

पुस्तक की तालिका में चार खाने भरे हुए हैं; पाँचवाँ खाना आपको अपनी मातृभाषा में भरना है — वही भाषा जो आप घर में बोलते हैं।

शब्दःअर्थः (संस्कृतम्)हिन्दीEnglish
लतावल्लीबेलCreeper
फलम्फलम्फलFruit
पुस्तकम्ग्रन्थःपुस्तकBook
अजाछागीबकरीGoat (Female)
सोपानम्आरोहणम्सीढ़ीStairs
सङ्गणकम्सङ्गणकयन्त्रम्सङ्गणकComputer
दूरदर्शनम्दूरदर्शनम्दूरदर्शनTelevision
नमूना उत्तर (मातृभाषा — मराठी): लता = वेल, फलम् = फळ, पुस्तकम् = पुस्तक, अजा = शेळी, सोपानम् = जिना, सङ्गणकम् = संगणक, दूरदर्शनम् = दूरचित्रवाणी।
नमूना उत्तर (मातृभाषा — बांग्ला): लता = লতা, फलम् = ফল, पुस्तकम् = বই, अजा = ছাগল, सोपानम् = সিঁড়ি, सङ्गणकम् = কম্পিউটার, दूरदर्शनम् = টেলিভিশন।
नमूना उत्तर (मातृभाषा — तमिल): लता = கொடி, फलम् = பழம், पुस्तकम् = புத்தகம், अजा = ஆடு, सोपानम् = படிக்கட்டு, सङ्गणकम् = கணினி, दूरदर्शनम् = தொலைக்காட்சி।
ये सातों शब्द यहीं क्यों रखे गए: हर शब्द इसी पाठ के किसी-न-किसी संवाद या चित्र में आ चुका है — लता (पृष्ठ 38 की बालिका का नाम), फलम् (पृष्ठ 34, 40), पुस्तकम् (पृष्ठ 32, 39, 40), अजा (पृष्ठ 32, 37, 38), सोपानम् (पृष्ठ 40), सङ्गणकम् तथा दूरदर्शनम् (पृष्ठ 40)। यानी शब्दावली पहले प्रयोग में आती है, फिर सूची में — यही भाषा सीखने का सही क्रम है।
तीन शब्दों की बनावट देखिए: सोपानम् = स + उपान (जिस पर चढ़ा जाए); सङ्गणकम् = सम् + गणक (भली-भाँति गिनने वाला); दूरदर्शनम् = दूर + दर्शन (दूर का दिखाने वाला)। अर्थ शब्द के भीतर ही छिपा है।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ