दीपकम् अध्याय 3 योग्यताविस्तरः

उत्तरम् (संस्कृतम्): यस्य शब्दस्य अन्तिमः वर्णः ‘अ’ अस्ति, सः अकारान्तः शब्दः। सः प्रायशः पुंलिङ्गे नपुंसकलिङ्गे वा भवति। (हिन्दी: जिस शब्द के अन्त में ‘अ’ हो वह अकारान्त शब्द कहलाता है, और वह प्रायः पुंलिङ्ग या नपुंसकलिङ्ग होता है।)

उत्तरम् (संस्कृतम्): यस्य शब्दस्य अन्तिमः वर्णः ‘आ’ अस्ति, सः आकारान्तः शब्दः; सः प्रायशः स्त्रीलिङ्गे भवति। (हिन्दी: जिस शब्द के अन्त में ‘आ’ हो वह आकारान्त कहलाता है और प्रायः स्त्रीलिङ्ग होता है।)

उत्तरम् (संस्कृतम्): यस्य शब्दस्य अन्तिमः वर्णः ‘ई’ अस्ति, सः ईकारान्तः शब्दः; सोऽपि प्रायशः स्त्रीलिङ्गे भवति।

पृष्ठ 45 की गुलाबी पेटी में नौ नियम दिए हैं। उन्हें एक तालिका में रखकर देखिए — बात बहुत सरल हो जाती है।

पुस्तक की नौ पंक्तियाँ इस प्रकार पढ़ी जाएँगी —

• द्कारान्त-पुंलिङ्गस्य ‘तद्’-शब्दस्य प्रथमैकवचन-रूपम् ‘सः’ इति ।
• द्कारान्त-पुंलिङ्गस्य ‘एतद्’-शब्दस्य प्रथमैकवचन-रूपम् ‘एषः’ इति ।
• द्कारान्त-स्त्रीलिङ्गस्य ‘तद्’-शब्दस्य प्रथमैकवचन-रूपम् ‘सा’ इति ।
• द्कारान्त-स्त्रीलिङ्गस्य ‘एतद्’-शब्दस्य प्रथमैकवचन-रूपम् ‘एषा’ इति ।
• द्कारान्त-नपुंसकलिङ्गस्य ‘तद्’-शब्दस्य प्रथमैकवचन-रूपम् ‘तत्’ इति ।
• द्कारान्त-नपुंसकलिङ्गस्य ‘एतद्’-शब्दस्य प्रथमैकवचन-रूपम् ‘एतत्’ इति ।
• म्कारान्त-पुंलिङ्गस्य ‘किम्’-शब्दस्य प्रथमैकवचन-रूपम् ‘कः’ इति ।
• म्कारान्त-स्त्रीलिङ्गस्य ‘किम्’-शब्दस्य प्रथमैकवचन-रूपम् ‘का’ इति ।
• म्कारान्त-नपुंसकलिङ्गस्य ‘किम्’-शब्दस्य प्रथमैकवचन-रूपम् ‘किम्’ इति ।