प्र1.
छात्राः ! अत्र कक्षायां भवन्तः कति जनाः सन्ति ? — सुमितः, विश्वनाथः, वीणा, उदिता, कमला, प्रीतिः, निरुपमा, प्रशान्तः, देवेशः अहं च स्मः । — तर्हि कति छात्राः सन्ति ? गणयतु । — एकम् एकम् एकम् एकम् एकम् एकम् ................ । — अहो ! भवन्तः संस्कृतेन गणनां न जानन्ति । अस्तु, अधुना संख्यागणनां पठामः । अहम् एकं सुन्दरं संख्यागीतं गायामि । भवन्तः अनुगायन्तु । — अस्याः चित्रकथायाः हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
उत्तर
पाठ का पहला पृष्ठ एक कक्षा का दृश्य है। अध्यापक गिनती पूछते हैं, बच्चे गिन नहीं पाते — और वहीं से पूरा पाठ शुरू हो जाता है।
| कः वदति | संस्कृतम् | हिन्दी |
|---|---|---|
| अध्यापकः | छात्राः ! अत्र कक्षायां भवन्तः कति जनाः सन्ति ? | छात्रो ! यहाँ कक्षा में आप कितने लोग हैं ? |
| छात्रा | सुमितः, विश्वनाथः, वीणा, उदिता, कमला, प्रीतिः, निरुपमा, प्रशान्तः, देवेशः अहं च स्मः । | सुमित, विश्वनाथ, वीणा, उदिता, कमला, प्रीति, निरुपमा, प्रशान्त, देवेश और मैं — (इतने) हैं। |
| अध्यापकः | तर्हि कति छात्राः सन्ति ? गणयतु । | तो फिर कितने छात्र हैं ? गिनिए। |
| छात्रा | एकम् एकम् एकम् एकम् एकम् एकम् ................ । | एक, एक, एक, एक, एक, एक …… (आगे गिनती नहीं आती)। |
| अध्यापकः | अहो ! भवन्तः संस्कृतेन गणनां न जानन्ति । अस्तु, अधुना संख्यागणनां पठामः । अहम् एकं सुन्दरं संख्यागीतं गायामि । भवन्तः अनुगायन्तु । | अरे ! आप लोग संस्कृत में गिनती नहीं जानते। ख़ैर, अब हम संख्या-गणना पढ़ते हैं। मैं एक सुन्दर संख्यागीत गाता हूँ। आप लोग साथ-साथ गाइए। |
व्याकरण-विवेचनम् (संस्कृतम्): ‘कति’ इति अव्ययम् (= कितने); तस्य रूपं न परिवर्तते। ‘भवन्तः’ इति आदरार्थकं प्रथमपुरुषस्य बहुवचनम्, अतः क्रिया ‘सन्ति’। ‘गणयतु’, ‘अनुगायन्तु’ — लोट्-लकारस्य प्रथमपुरुषे क्रमेण एकवचनं बहुवचनं च (आदरसूचकं विधिवचनम्)। ‘स्मः’ इति ‘अस्’-धातोः लट्-लकारे उत्तमपुरुषस्य बहुवचनम् — क्योंकि बोलने वाली अपने को भी गिनती में जोड़ रही है।
अध्यापक ने ‘अहो !’ क्यों कहा: छात्रा ने नाम तो सब गिना दिए, पर संख्या नहीं बता पाई — ‘एकम् एकम् एकम्…’ कहकर एक-एक करके ही गिनती रही। नाम गिनाना और संख्या बताना दो अलग बातें हैं। यही चूक पकड़कर अध्यापक संख्यागीत गाने लगते हैं — और पाठ शुरू हो जाता है।
शब्द जो काम आएँगे: कक्षायाम् = कक्षा में (सप्तमी एकवचन), जनाः = लोग, गणयतु = गिनिए, अनुगायन्तु = साथ में गाइए, अस्तु = ख़ैर/ठीक है, अधुना = अब।