कक्षा ६ संस्कृत अध्याय 4 अहं च त्वं च के लिए एनसीईआरटी समाधान
अद्यतन 2026-09-19
इस अध्याय के बारे में
पाठ का नाम ही पाठ का नियम है — ‘अहं च त्वं च’ = ‘मैं भी और तुम भी’। पूरा पाठ केवल दो शब्दों के परिवार पर टिका है — अस्मद् (अहम्, आवाम्, वयम्) और युष्मद् (त्वम्, युवाम्, यूयम्)। इन्हीं से अपना और दूसरे का परिचय दिया जाता है — मम नाम भरतः। अहं छात्रः। क्रिया पुरुष और वचन दोनों देखकर बदलती है। ‘अस्’ धातु के छह रूप इसी पाठ में याद करने हैं — अहम् अस्मि / आवां स्वः / वयं स्मः (उत्तमपुरुषः) तथा त्वम् असि / युवां स्थः / यूयं स्थ (मध्यमपुरुषः)। कर्ता बदलते ही क्रिया बदलेगी — यही वाक्य की शुद्धि की पहली कसौटी है। भवान् / भवती आदर का शब्द है, पर व्याकरण में ‘वह’ के साथ चलता है (योग्यताविस्तरः, पृष्ठ 58–59)। अर्थ ‘आप’ होते हुए भी इसके साथ प्रथमपुरुष की क्रिया लगती है — भवान् अस्ति , भवन्तौ स्तः , भवन्तः सन्ति ; ‘भवान् असि’ कहना अशुद्ध है। लिङ्ग के साथ शब्द का रूप भी बदलता है (पृष्ठ 49–50) — पुंलिङ्ग
त्वरित पुनरावृत्ति
| पुरुषः / शब्दः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| उत्तमपुरुषः (अस्मद्) | अहम् — मैं | आवाम् — हम दोनों | वयम् — हम सब |
| मध्यमपुरुषः (युष्मद्) | त्वम् — तुम | युवाम् — तुम दोनों | यूयम् — तुम सब |
| प्रथमपुरुषः (आदरार्थे) | भवान् / भवती — आप | भवन्तौ / भवत्यौ | भवन्तः / भवत्यः |
| ‘अस्’ धातुः — उत्तमपुरुषः | अस्मि | स्वः | स्मः |
| ‘अस्’ धातुः — मध्यमपुरुषः | असि | स्थः | स्थ |
| ‘अस्’ धातुः — प्रथमपुरुषः | अस्ति | स्तः | सन्ति |
| ‘गम्’ धातुः — उत्तमपुरुषः | गच्छामि | गच्छावः | गच्छामः |
| ‘गम्’ धातुः — मध्यमपुरुषः | गच्छसि | गच्छथः | गच्छथ |
| ‘गम्’ धातुः — प्रथमपुरुषः | गच्छति | गच्छतः | गच्छन्ति |
| अकारान्त-पुंलिङ्गम् (सैनिक) | सैनिकः | सैनिकौ | सैनिकाः |
| आकारान्त-स्त्रीलिङ्गम् (गायिका) | गायिका | गायिके | गायिकाः |
| ईकारान्त-स्त्रीलिङ्गम् (नर्तकी) | नर्तकी | नर्तक्यौ | नर्तक्यः |
अभ्यास
- मम नाम … अहं … (आत्मपरिचयः)
- पुंलिङ्गम्
- स्त्रीलिङ्गम्
- अस्-क्रियापदयुक्तानि वाक्यानि
- ‘म्’ इत्यस्य अनुस्वारस्य च लेखननियमः
- वयं शब्दार्थान् जानीमः
- वयम् अभ्यासं कुर्मः
- वयम् अभ्यासं कुर्मः
- वयम् अभ्यासं कुर्मः
- योग्यताविस्तरः
- गीतम् – अहं पठामि
- परियोजनाकार्यम्