दीपकम् अध्याय 5 योग्यताविस्तरः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
संख्याप्रसिद्धिः — एकम् तः दश पर्यन्तं प्रसिद्धानां संख्यानां सूचीं लिखन्तु ।
उत्तर

पृष्ठ 68 की यह सारणी पूरे पाठ का सार है — हर संख्या के साथ एक प्रसिद्ध समूह।

संख्याप्रसिद्धिःवे कौन-कौनहिन्दी
एकम्एकं ब्रह्मब्रह्म एक ही है
द्वेद्वे अयनेउत्तरायणम्, दक्षिणायनम्दो अयन
त्रीणित्रीणि वचनानिएकवचनम्, द्विवचनम्, बहुवचनम्तीन वचन
चत्वारिचत्वारि युगानिकृतयुगम्, त्रेतायुगम्, द्वापरयुगम्, कलियुगम्चार युग
पञ्चपञ्च अङ्गानितिथिः, वासरः, नक्षत्रम्, योगः, करणम्पञ्चाङ्ग के पाँच अङ्ग
षट्षट् रसाःमधुरः, अम्लः, लवणः, कटुः, तिक्तः, कषायःछह रस (मीठा, खट्टा, नमकीन, तीखा, कड़वा, कसैला)
सप्तसप्त ऋषयःमरीचिः, अत्रिः, अङ्गिराः, पुलस्त्यः, पुलहः, क्रतुः, वसिष्ठःसात ऋषि
अष्टअष्ट दिक्पालाःइन्द्रः, अग्निः, यमः, निर्ऋतिः, वरुणः, वायुः, कुबेरः, ईशानःआठ दिक्पाल
नवनवग्रहाःसूर्यः, चन्द्रः, मङ्गलः, बुधः, गुरुः, शुक्रः, शनिः, राहुः, केतुःनौ ग्रह
दशदश दिशाःपूर्वदिशा, पश्चिमदिशा, उत्तरदिशा, दक्षिणदिशा, आग्नेयकोणः, नैर्ऋत्यकोणः, वायव्यकोणः, ईशानकोणः, ऊर्ध्वम्, अधःदस दिशाएँ
दिक्पाल और दिशा का जोड़ा: आठ दिक्पालों का क्रम आठ दिशाओं के क्रम से ही चलता है — इन्द्रः (पूर्व), अग्निः (आग्नेय), यमः (दक्षिण), निर्ऋतिः (नैर्ऋत्य), वरुणः (पश्चिम), वायुः (वायव्य), कुबेरः (उत्तर), ईशानः (ईशान)। एक याद हो जाए तो दूसरा अपने-आप याद आ जाता है।
यहीं से प्रश्न बनते हैं: ‘कति वचनानि सन्ति ?’, ‘कति रसाः सन्ति ?’, ‘कति युगानि सन्ति ?’ — अभ्यास का प्रश्न २(घ) ठीक इसी सारणी से आया है। इसलिए यह सारणी अभ्यास से कम महत्त्व की नहीं।
प्र2.
संख्याप्रसिद्ध्याः आधारेण संस्कृतेन वाक्यानि रचयन्तु ।
उत्तर

साँचा एक ही है — [स्थानम् / विषयः] + [संख्या] + [वस्तु बहुवचने] + सन्ति/भवन्ति ।

संस्कृत-वाक्यम्हिन्दी
व्याकरणे त्रीणि वचनानि सन्ति ।व्याकरण में तीन वचन हैं।
चत्वारि युगानि भवन्ति ।चार युग होते हैं।
पञ्चाङ्गे पञ्च अङ्गानि सन्ति ।पञ्चाङ्ग में पाँच अङ्ग होते हैं।
षट् रसाः भवन्ति ।छह रस होते हैं।
आकाशे सप्त ऋषयः दृश्यन्ते ।आकाश में सात ऋषि (सप्तर्षि-मण्डल) दिखाई देते हैं।
अष्ट दिक्पालाः दिशाः रक्षन्ति ।आठ दिक्पाल दिशाओं की रक्षा करते हैं।
गगने नव ग्रहाः चरन्ति ।आकाश में नौ ग्रह घूमते हैं।
दश दिशः प्रसिद्धाः सन्ति ।दस दिशाएँ प्रसिद्ध हैं।

व्याकरण-विवेचनम् (संस्कृतम्): ‘सन्ति, भवन्ति, चरन्ति, रक्षन्ति’ — सर्वाणि लट्-लकारे प्रथमपुरुषस्य बहुवचनानि; यतः कर्ता (वचनानि, रसाः, ग्रहाः, दिक्पालाः) बहुवचने अस्ति। ‘पञ्चाङ्गे, गगने, व्याकरणे, आकाशे’ — सप्तमी-विभक्तेः एकवचनानि (अधिकरणे सप्तमी)।

‘सन्ति’ और ‘भवन्ति’ में अन्तर: सन्ति = ‘हैं’ (इस समय विद्यमान हैं) — व्याकरणे त्रीणि वचनानि सन्ति। भवन्ति = ‘होते हैं’ (सामान्य नियम) — सप्ताहे सप्त वासराः भवन्ति। दोनों बहुवचन की क्रियाएँ हैं; अर्थ की छाया अलग है। पाठ के अभ्यास में दोनों प्रयुक्त हुए हैं।
Try This: अपने आसपास से नए वाक्य बनाइए — ‘मम कक्षायां चत्वारिंशत् छात्राः सन्ति।’, ‘मम गृहे षट् जनाः सन्ति।’, ‘मम हस्ते पञ्च अङ्गुलयः सन्ति।’
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ