दीपकम् अध्याय 7 गीतम्

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
धनकामना सुखवासना न च वञ्चना हृदये । ऊर्जस्वला वर्चस्वला अतिनिश्चला विजये ॥३॥ शूरा वयम् ॥ — अस्य श्लोकस्य अन्वयं अर्थं भावं च लिखन्तु ।
उत्तर

यह श्लोक बताता है कि हृदय में क्या नहीं है, और फिर यह कि क्या है

अन्वयः — (अस्माकं) हृदये धनकामना (नास्ति), सुखवासना (नास्ति), वञ्चना च न (अस्ति) । (वयम्) ऊर्जस्वलाः वर्चस्वलाः विजये च अतिनिश्चलाः (स्मः) ।

पदम्अर्थः (संस्कृते)हिन्दी
धनकामनाधनस्य अधिका इच्छाधन की लालसा
सुखवासनासुखस्य विषये वासनाभोग-सुख की चाह
वञ्चनाकपटभावनाछल, ठगी
ऊर्जस्वलाःस्फूर्तियुक्ताःफुर्तीले, ऊर्जा से भरे
वर्चस्वलाःतेजोयुक्ताःतेजस्वी
अतिनिश्चलाःअविचलिताःदृढ़ निर्णय वाले, अटल

हिन्दी अर्थ — हमारे हृदय में न धन की कामना है, न भोग-सुख की वासना, और न किसी को ठगने का भाव। हम ऊर्जा से भरे, तेजस्वी और विजय के प्रति पूरी तरह अटल हैं।

भावः: कवि पहले हृदय की सफ़ाई कराता है, तब शक्ति की बात करता है। लोभ, भोग और छल — ये तीनों निकल जाएँ, तभी भीतर ऊर्जा और तेज बचता है। यही कारण है कि इस श्लोक के साथ पृष्ठ 79 पर सन्तों-मनीषियों के चित्र दिए गए हैं (स्वामी दयानन्द सरस्वती, शङ्कराचार्य, भगवान् बुद्ध, स्वामी विवेकानन्द) — इन सबका जीवन इसी निर्लोभ तेज का उदाहरण है।
व्याकरण-संकेतः: ‘धनकामना, सुखवासना, वञ्चना’ — आकारान्त-स्त्रीलिङ्गशब्दानां प्रथमा एकवचनम् । ‘हृदये’ इति अधिकरणे सप्तमी एकवचनम् (= हृदय में) तथा ‘विजये’ इति अपि सप्तमी एकवचनम् (= विजय के विषय में) । गीते ‘ऊर्जस्वला, वर्चस्वला, अतिनिश्चला’ इति विसर्गरहितरूपाणि — शुद्धानि रूपाणि सन्ति ऊर्जस्वलाः, वर्चस्वलाः, अतिनिश्चलाः (प्रथमा बहुवचनम्), यथा पृष्ठे 80 शब्दार्थतालिकायाम् उक्तम् ।
प्र2.
गतभीतयो धृतनीतयो दृढशक्तयो निखिला । यामो वयं समराङ्गणं विजयार्थिनो बालाः ॥ ४ ॥ शूरा वयम् ॥ — अस्य श्लोकस्य अन्वयं अर्थं भावं च लिखन्तु ।
उत्तर

यह गीत का संकल्प-श्लोक है — यहाँ पहली बार क्रिया आती है: ‘यामः’ (हम जाते हैं)।

अन्वयः — निखिलाः गतभीतयः धृतनीतयः दृढशक्तयः विजयार्थिनः बालाः वयं समराङ्गणं यामः ।

पदम्पदच्छेदः / अर्थःहिन्दी
गतभीतयःगता भीतिः येषां ते — भीतिरहिताःभयरहित
धृतनीतयःधृता नीतिः यैः ते — नीतिम् आचरन्तःनीति पर चलने वाले
दृढशक्तयःदृढा शक्तिः येषां ते — शक्तियुक्ताःदृढ़ शक्ति वाले
निखिलाःसमग्राः, सर्वेसब के सब
यामःगच्छामःहम जाते हैं
समराङ्गणम्युद्धक्षेत्रम्रणभूमि
विजयार्थिनःविजयम् इच्छन्तःविजय चाहने वाले

हिन्दी अर्थ — हम सब बालक भयरहित हैं, नीति को थामे हुए हैं और दृढ़ शक्ति वाले हैं; विजय के अभिलाषी होकर हम रणभूमि की ओर जाते हैं।

भावः: ध्यान दीजिए, ‘गतभीतयः’ (निर्भय) के तुरन्त बाद ‘धृतनीतयः’ (नीतिवान्) आया है। निडर होना अकेले काफ़ी नहीं — नीति के बिना निर्भयता उद्दण्डता बन जाती है। कवि यह भी कहता है कि यह संकल्प बालाः — बच्चों — का है; देश की रक्षा का भाव बचपन से ही जागना चाहिए। पृष्ठ 79 का नीचे वाला चित्र इन्हीं ‘गतभीतयः’ वीरों का है — सुभाषचन्द्र बोस, रानी लक्ष्मीबाई, शिवाजी महाराज और भगत सिंह।
व्याकरण-संकेतः: ‘समराङ्गणम्’ इति कर्मणि द्वितीया एकवचनम् — ‘यामः’ (गच्छामः) इति गत्यर्थकधातोः कर्म । ‘गतभीतयः, धृतनीतयः, दृढशक्तयः’ — इकारान्तयोः स्त्रीलिङ्गशब्दयोः (भीति, नीति, शक्ति) बहुव्रीहौ पुंलिङ्गे प्रथमा बहुवचनम् । ‘यामः’ इति ‘या’ धातोः लट्-लकारे उत्तमपुरुषबहुवचनम् (या → यामि, यावः, यामः) ।
प्र3.
पृष्ठे 79 उपरि अधः च चित्राणि सन्ति । तेषु के के दृश्यन्ते ? तानि चित्राणि केन श्लोकेन सह सम्बद्धानि ? (चित्र-आधारितः पाठ्य-प्रश्नः)
उत्तर

पृष्ठ 79 पर दो पंक्तियों में आठ मुख दिखाए गए हैं — ऊपर मनीषी, नीचे योद्धा।

पङ्क्तिःचित्राणि (वामतः दक्षिणम्)श्लोकः तथा भावः
उपरिस्वामी दयानन्दः सरस्वती, शङ्कराचार्यः, भगवान् बुद्धः, स्वामी विवेकानन्दःश्लोकः ३ — धनकामना, सुखवासना, वञ्चना च न — निर्लोभ तेजस्वी जीवनम्
अधःसुभाषचन्द्रः बोसः, राज्ञी लक्ष्मीबाई, शिवाजिः महाराजः, भगतसिंहःश्लोकः ४ — गतभीतयो धृतनीतयो … यामो वयं समराङ्गणम्

संस्कृतेन उत्तरम् — उपरितने चित्रे सन्तः मनीषिणः च सन्ति । ते ऊर्जस्वलाः वर्चस्वलाः च आसन् । अधस्तने चित्रे वीराः योद्धारः सन्ति । ते गतभीतयः धृतनीतयः दृढशक्तयः च आसन् । (हिन्दी: ऊपर के चित्र में सन्त और मनीषी हैं — वे ऊर्जावान् और तेजस्वी थे। नीचे के चित्र में वीर योद्धा हैं — वे भयरहित, नीतिवान् और दृढ़ शक्ति वाले थे।)

Did you know? यही चारों-और-चार चेहरे पृष्ठ 87 पर फिर लौटते हैं, वहाँ नाम के साथ। पुस्तक पहले चित्र दिखाती है, फिर नाम बताती है — ताकि पढ़ते समय आप स्वयं पहचानने का प्रयास करें।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ