प्र1.
श्रीमन् ! अहम् अद्य ‘शूरा वयं धीरा वयम्’ इति गीतं श्रुतवान् । अस्तु ! शोभनम् । श्रीमन् ! अहमपि एतत् गीतं श्रुतवान् । सुन्दरं गीतम् अस्ति । छात्राः ! “शूरा वयं धीरा वयम्” अत्र ‘वयम्’ इति शब्दः केषां कृते प्रयुक्तः ? वयं शब्दः भारतीयानां कृते अस्ति इति चिन्तयामि । श्रीमन् ! वयं भारतीयाः शूराः वीराः च स्मः । सत्यम् । वयं भारतीयाः शूराः वीराः च । एतत् एव सस्वरं मिलित्वा गायामः । — अस्य संवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
उत्तर
पाठ का पहला पृष्ठ तीन चित्रों का एक कक्षा-संवाद है। आचार्य और चार छात्र एक देशभक्ति-गीत की चर्चा करते हैं और अन्त में उसे मिलकर गाने का निश्चय करते हैं।
| कः वदति | संस्कृतम् | हिन्दी अनुवादः |
|---|---|---|
| छात्रः | श्रीमन् ! अहम् अद्य ‘शूरा वयं धीरा वयम्’ इति गीतं श्रुतवान् । | श्रीमान् ! मैंने आज ‘शूरा वयं धीरा वयम्’ यह गीत सुना। |
| आचार्यः | अस्तु ! शोभनम् । | ठीक है ! बहुत सुन्दर। |
| छात्रः | श्रीमन् ! अहमपि एतत् गीतं श्रुतवान् । सुन्दरं गीतम् अस्ति । | श्रीमान् ! मैंने भी यह गीत सुना है। गीत सुन्दर है। |
| आचार्यः | छात्राः ! “शूरा वयं धीरा वयम्” अत्र ‘वयम्’ इति शब्दः केषां कृते प्रयुक्तः ? | छात्रो ! “शूरा वयं धीरा वयम्” — यहाँ ‘वयम्’ शब्द किनके लिए प्रयोग किया गया है ? |
| छात्रा | वयं शब्दः भारतीयानां कृते अस्ति इति चिन्तयामि । | मैं सोचती हूँ कि ‘वयम्’ शब्द भारतीयों के लिए है। |
| छात्रः | श्रीमन् ! वयं भारतीयाः शूराः वीराः च स्मः । | श्रीमान् ! हम भारतीय शूर और वीर हैं। |
| आचार्यः | सत्यम् । वयं भारतीयाः शूराः वीराः च । एतत् एव सस्वरं मिलित्वा गायामः । | सच है। हम भारतीय शूर और वीर हैं। आओ, इसी को मिलकर स्वर के साथ गाएँ। |
व्याकरण-विवेचनम् (संस्कृतम्): ‘श्रीमन्’ इति सम्बोधन एकवचनम् (श्रीमत् → हे श्रीमन्!) । ‘छात्राः’ इति अत्र सम्बोधन बहुवचनम् (हे छात्रो!) । ‘श्रुतवान्’ इति क्तवतु-प्रत्ययान्तं भूतकालिकं रूपम्, पुंलिङ्गे एकवचने (= सुना; छात्रा चेत् वदति तर्हि ‘श्रुतवती’) । ‘स्मः’, ‘चिन्तयामि’, ‘गायामः’ — सर्वाणि लट्-लकारे उत्तमपुरुषे — क्रमशः बहुवचनम्, एकवचनम्, बहुवचनम् । ‘मिलित्वा’ इति क्त्वा-प्रत्ययान्तम् अव्ययम् (= मिलकर) ।
‘अहम्’ से ‘वयम्’ तक: पिछले पाठ में हर वाक्य ‘अहम्’ से शुरू होता था — अहं करोमि, अहं गच्छामि। यहाँ संवाद जान-बूझकर ‘अहम्’ से आरम्भ होकर ‘वयम्’ पर पहुँचता है। जैसे ही कर्ता ‘वयम्’ हुआ, क्रिया भी बदल गई — अस्मि → स्मः, गायामि → गायामः। यही इस पूरे पाठ की कुंजी है।
शब्द जो काम आएँगे: अद्य = आज, अपि = भी, अत्र = यहाँ, कृते = के लिए, चिन्तयामि = सोचता/सोचती हूँ, सस्वरम् = स्वर के साथ, अस्तु = ठीक है/भले ही, शोभनम् = सुन्दर, अच्छा।