दीपकम् अध्याय 7 वयम् अभ्यासं कुर्मः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.

उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु — एकवचनम् / बहुवचनम् । यथा – शूरः – शूराः । (क) धीरः – ……… (ख) ……… – वीराः (ग) जनसेवकः – ……… (घ) ……… – धनकामनाः (ङ) निखिलः – ……… (च) ……… – बालाः

उत्तर

यहाँ केवल एकवचन ↔ बहुवचन बदलना है। उदाहरण — शूरः – शूराः।

क्रमः	एकवचनम्	बहुवचनम्	शब्दप्रकारः
यथा	शूरः	शूराः	अकारान्त पुंलिङ्गम्
(क)	धीरः	धीराः	अकारान्त पुंलिङ्गम्
(ख)	वीरः	वीराः	अकारान्त पुंलिङ्गम्
(ग)	जनसेवकः	जनसेवकाः	अकारान्त पुंलिङ्गम्
(घ)	धनकामना	धनकामनाः	आकारान्त स्त्रीलिङ्गम्
(ङ)	निखिलः	निखिलाः	अकारान्त पुंलिङ्गम्
(च)	बालः	बालाः	अकारान्त पुंलिङ्गम्

(घ) पर ध्यान दीजिए — यही एकमात्र स्त्रीलिङ्ग शब्द है: ‘धनकामना’ आकारान्त स्त्रीलिङ्ग है, इसलिए इसका एकवचन धनकामना ही रहता है — ‘धनकामनाः’ का ‘ः’ हटाइए, बस। पुंलिङ्ग शब्दों में एकवचन का चिह्न ‘ः’ है (शूरः), पर स्त्रीलिङ्ग में एकवचन बिना किसी चिह्न के — यही दोनों का भेद है।

सूत्र-रूप में याद कीजिए: अकारान्त पुंलिङ्ग → -ः / -औ / -ाः (बालः, बालौ, बालाः)। आकारान्त स्त्रीलिङ्ग → -ा / -े / -ाः (कामना, कामने, कामनाः)। अकारान्त नपुंसकलिङ्ग → -म् / -े / -ानि (शोभनम्, शोभने, शोभनानि)। पूरी सूची पृष्ठ 86 की तालिका में है।

प्र2.

उदाहरणं दृष्ट्वा अधोलिखितानि पदानि परस्परं संयोज्य वाक्यानि रचयन्तु — (अ) (क) छात्रः (ख) छात्रौ (ग) छात्राः (घ) अहम् (ङ) आवाम् (च) वयम् (छ) त्वम् (ज) युवाम् (झ) यूयम् ; (ब) पठामि / पठसि / पठति / पठन्ति / पठथः / पठथ / पठतः / पठामः / पठावः

उत्तर

कर्ता का पुरुष और वचन देखिए, फिर उसी की क्रिया चुनिए। उदाहरण — छात्रः पठति।

क्रमः	कर्ता	क्रिया	वाक्यम्	पुरुषः, वचनम्
(क)	छात्रः	पठति	छात्रः पठति । (उदाहरणम्)	प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
(ख)	छात्रौ	पठतः	छात्रौ पठतः ।	प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्
(ग)	छात्राः	पठन्ति	छात्राः पठन्ति ।	प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
(घ)	अहम्	पठामि	अहं पठामि ।	उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
(ङ)	आवाम्	पठावः	आवां पठावः ।	उत्तमपुरुषः, द्विवचनम्
(च)	वयम्	पठामः	वयं पठामः ।	उत्तमपुरुषः, बहुवचनम्
(छ)	त्वम्	पठसि	त्वं पठसि ।	मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
(ज)	युवाम्	पठथः	युवां पठथः ।	मध्यमपुरुषः, द्विवचनम्
(झ)	यूयम्	पठथ	यूयं पठथ ।	मध्यमपुरुषः, बहुवचनम्

‘पठ्’ धातु का पूरा नक्शा (लट्-लकारः):

दो जोड़े जो अक्सर उलझते हैं: पठतः (छात्रौ — प्रथमपुरुष द्विवचन) और पठथः (युवाम् — मध्यमपुरुष द्विवचन); तथा पठावः (आवाम्) और पठामः (वयम्)। ‘थ’ की ध्वनि सुनते ही समझिए कि कर्ता ‘त्वम्/युवाम्/यूयम्’ में से है। ध्यान दीजिए — लिखते समय ‘अहम् + पठामि’ सन्धि होकर ‘अहं पठामि’ बनता है (म् → अनुस्वारः) ।

क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ