दीपकम् अध्याय 7 वयं शब्दार्थान् जानीमः (शेषभागः) तथा गीतस्य भावार्थः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
वयं शब्दार्थान् जानीमः — गतभीतयः, धृतनीतयः, दृढशक्तयः, निखिलाः, यामः, समराङ्गणम्, विजयार्थिनः, सकलेश, परमोज्ज्वलम्, नः, देहि । एतेषां पदानाम् अर्थं संस्कृते हिन्द्यां आङ्ग्लभाषायां च लिखन्तु ।
उत्तर

यह तालिका का दूसरा भाग है — इसमें श्लोक ४ और ५ के शब्द हैं।

शब्दःअर्थःहिन्दीEnglish
गतभीतयःभीतिरहिताःभयरहितFearless
धृतनीतयःनीतिम् आचरन्तःनीतिमान्Righteous
दृढशक्तयःशक्तियुक्ताःशक्तिमान्Powerful
निखिलाःसमग्राःसम्पूर्णAll
यामःगच्छामःजाते / जाती हैं(We) are going
समराङ्गणम्युद्धक्षेत्रम्युद्ध का मैदानBattlefield
विजयार्थिनःविजयम् इच्छन्तःविजय चाहने वालेThose who want victory
सकलेशसर्वेषाम् ईशसभी के ईशSupreme God
परमोज्ज्वलम्अत्यन्तं प्रकाशमानम्परम उज्ज्वलExtremely bright
नःअस्मान्हमेंUs
देहियच्छदीजिए(You) Give
तीन शब्द जो एक ही साँचे के हैं: गतभीतयः, धृतनीतयः, दृढशक्तयः — तीनों में दूसरा भाग इकारान्त स्त्रीलिङ्ग शब्द है (भीति, नीति, शक्ति), और तीनों बहुव्रीहि समास हैं, इसलिए तीनों का रूप एक जैसा चलता है — एकवचन गतभीतिः, बहुवचन गतभीतयः। एक साँचा पकड़ लिया तो तीन शब्द अपने-आप याद हो जाते हैं।
Tip: ‘नः’ और ‘देहि’ छोटे शब्द हैं पर बहुत काम के — संस्कृत की अनेक प्रार्थनाओं में ये मिलते हैं, जैसे ‘सह नाववतु’, ‘तेजस्विनावधीतमस्तु’ आदि में ‘नः’ (हमें)।
प्र2.
गीतस्य भावार्थः — वयं सर्वे भारतीयाः शूराः, वीराः, धैर्यशालिनः च स्मः । सर्वे गुणशालिनः बलशालिनः विजेतारः च स्मः । वयं दृढसंकल्पयुक्ताः लोभरहिताः साहसयुक्ताः च स्मः । वयं सर्वे भारतवासिनः उत्तमभावेन जनानां सेवां कुर्मः । सर्वेषां शुभचिन्तनं कुर्मः । अस्माकं हृदये धनस्य अधिककामनाः, सुखस्य विषये वासना, कपटभावना च न सन्ति । तेजोयुक्ताः वयं भारतीयाः ऊर्जापूर्वकं दृढतया च कार्यं कुर्मः । वयं भारतीयाः निर्भयाः दृढशक्त्या च युक्ताः युद्धक्षेत्रे सर्वदा नीतिपूर्वकं विजयम् इच्छामः । अतः इयं प्रार्थना अस्ति यत् - हे भगवन् ! हे संसारस्य स्वामिन् ! हे परमेश ! हे सकलेश ! भवान् अस्माकं कृते सर्वेषु कार्येषु उज्ज्वलं शुभं च विजयं प्रयच्छतु इति । — अस्य भावार्थस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
उत्तर

पुस्तक ने पूरे गीत का भावार्थ स्वयं सरल संस्कृत में दिया है। उसका हिन्दी अनुवाद वाक्य-दर-वाक्य नीचे है।

संस्कृतम्हिन्दी अनुवादः
वयं सर्वे भारतीयाः शूराः, वीराः, धैर्यशालिनः च स्मः ।हम सब भारतीय शूर, वीर और धैर्यवान हैं।
सर्वे गुणशालिनः बलशालिनः विजेतारः च स्मः ।हम सब गुणवान, बलवान और विजय पाने वाले हैं।
वयं दृढसंकल्पयुक्ताः लोभरहिताः साहसयुक्ताः च स्मः ।हम दृढ़ संकल्प वाले, लोभरहित और साहसी हैं।
वयं सर्वे भारतवासिनः उत्तमभावेन जनानां सेवां कुर्मः ।हम सब भारतवासी उत्तम भाव से लोगों की सेवा करते हैं।
सर्वेषां शुभचिन्तनं कुर्मः ।हम सबका भला सोचते हैं।
अस्माकं हृदये धनस्य अधिककामनाः, सुखस्य विषये वासना, कपटभावना च न सन्ति ।हमारे हृदय में न धन की अधिक कामना है, न सुख-भोग की वासना, और न कपट का भाव।
तेजोयुक्ताः वयं भारतीयाः ऊर्जापूर्वकं दृढतया च कार्यं कुर्मः ।तेजस्वी हम भारतीय ऊर्जा और दृढ़ता के साथ काम करते हैं।
वयं भारतीयाः निर्भयाः दृढशक्त्या च युक्ताः युद्धक्षेत्रे सर्वदा नीतिपूर्वकं विजयम् इच्छामः ।हम भारतीय निर्भय और दृढ़ शक्ति से युक्त होकर युद्धक्षेत्र में सदा नीति के साथ विजय चाहते हैं।
अतः इयं प्रार्थना अस्ति यत् — हे भगवन् ! हे संसारस्य स्वामिन् ! हे परमेश ! हे सकलेश ! भवान् अस्माकं कृते सर्वेषु कार्येषु उज्ज्वलं शुभं च विजयं प्रयच्छतु इति ।इसलिए यह प्रार्थना है कि — हे भगवन्! हे संसार के स्वामी! हे परमेश! हे सबके ईश! आप हमारे लिए सब कार्यों में उज्ज्वल और शुभ विजय प्रदान कीजिए।
भावार्थ पढ़ने का लाभ: गीत छन्द में है, इसलिए वहाँ विसर्ग गिरते हैं और क्रिया छिपी रहती है (‘शूरा वयम्’ में ‘स्मः’ अध्याहृत है)। भावार्थ वही बात पूरी क्रिया के साथ गद्य में कहता है — ‘वयं शूराः स्मः’। इसीलिए श्लोक का अन्वय करते समय भावार्थ ही आपका सबसे अच्छा सहायक है।
व्याकरण-संकेतः: ‘कुर्मः, इच्छामः, स्मः’ — सर्वाणि उत्तमपुरुष बहुवचन रूपाणि । ‘प्रयच्छतु’ इति लोट्-लकारे प्रथमपुरुष-एकवचनम् (= दे, प्रदान करे) — प्रार्थनायाम् आज्ञार्थः प्रयुज्यते । ‘अस्माकम्’ इति अस्मद्-शब्दस्य षष्ठी बहुवचनम् (= हमारा) ।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ