प्र1.
शिक्षकः – तादृशान् शुकान् वयं प्रायः जन्तुशालायां पश्यामः । तेषां पक्षाः नीलाः पीताः रक्ताः च भवन्ति । मञ्जुलः – आचार्य ! पाटलपुष्पाणि अपि विविधवर्णयुक्तानि भवन्ति । मम उद्याने पीतवर्णानि, श्वेतवर्णानि, नीललोहितवर्णानि, केसरवर्णानि च पाटलपुष्पाणि सन्ति । शिक्षकः – उत्तमम् । पश्यन्तु, हंसः श्वेतः । तथा अन्ये के श्वेतवर्णाः ? मेधा – आचार्य ! बकः शशः च । तथा भवतः प्रावारकम् अपि श्वेतम् । शिक्षकः – आम् । सम्यक् । सर्वे स्वस्य अन्येषां च वस्त्राणां वर्णान् अवलोकयन्तु । मञ्जुलः – आचार्य ! इन्द्रधनुः तु बहुवर्णमयं खलु । तत्र सप्त वर्णाः भवन्ति । शिक्षकः – आम् । सर्वः अपि निसर्गः बहुवर्णमयः । तेन संसारः सुन्दरः । वर्णैः एव अस्माकं जीवनम् अपि मनोरमं भवति । तत्र ‘वर्णयोजकः चित्रकारः कः’ इति जानन्ति किम् ? सर्वे – (उच्चैः) परमेश्वरः, परमेश्वरः । शिक्षकः – आम् । सः एव महान् चित्रकारः । — अस्य संवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
उत्तर
संवाद का यह दूसरा भाग सफ़ेद रंग से शुरू होकर इन्द्रधनुष तक पहुँचता है और पाठ के शीर्षक-वाक्य पर समाप्त होता है।
| कः वदति | संस्कृतम् | हिन्दी अनुवादः |
|---|---|---|
| शिक्षकः | तादृशान् शुकान् वयं प्रायः जन्तुशालायां पश्यामः । तेषां पक्षाः नीलाः पीताः रक्ताः च भवन्ति । | वैसे तोते हम प्रायः चिड़ियाघर में देखते हैं। उनके पंख नीले, पीले और लाल होते हैं। |
| मञ्जुलः | आचार्य ! पाटलपुष्पाणि अपि विविधवर्णयुक्तानि भवन्ति । मम उद्याने पीतवर्णानि, श्वेतवर्णानि, नीललोहितवर्णानि, केसरवर्णानि च पाटलपुष्पाणि सन्ति । | आचार्य ! गुलाब के फूल भी अनेक रंगों वाले होते हैं। मेरे बगीचे में पीले, सफ़ेद, जामुनी और केसरिया रंग के गुलाब हैं। |
| शिक्षकः | उत्तमम् । पश्यन्तु, हंसः श्वेतः । तथा अन्ये के श्वेतवर्णाः ? | बहुत अच्छा। देखो, हंस सफ़ेद है। और कौन-कौन सफ़ेद रंग के हैं ? |
| मेधा | आचार्य ! बकः शशः च । तथा भवतः प्रावारकम् अपि श्वेतम् । | आचार्य ! बगुला और खरगोश। और आपका कोट भी सफ़ेद है। |
| शिक्षकः | आम् । सम्यक् । सर्वे स्वस्य अन्येषां च वस्त्राणां वर्णान् अवलोकयन्तु । | हाँ, ठीक है। सब लोग अपने और दूसरों के कपड़ों के रंग देखो। |
| मञ्जुलः | आचार्य ! इन्द्रधनुः तु बहुवर्णमयं खलु । तत्र सप्त वर्णाः भवन्ति । | आचार्य ! इन्द्रधनुष तो बहुत रंगों वाला होता ही है। उसमें सात रंग होते हैं। |
| शिक्षकः | आम् । सर्वः अपि निसर्गः बहुवर्णमयः । तेन संसारः सुन्दरः । वर्णैः एव अस्माकं जीवनम् अपि मनोरमं भवति । तत्र ‘वर्णयोजकः चित्रकारः कः’ इति जानन्ति किम् ? | हाँ। सारी प्रकृति ही अनेक रंगों वाली है। उसी से संसार सुन्दर है। रंगों से ही हमारा जीवन भी मनोहर होता है। तो क्या तुम जानते हो कि ‘रंग भरने वाला चित्रकार कौन है’ ? |
| सर्वे | (उच्चैः) परमेश्वरः, परमेश्वरः । | (ऊँचे स्वर में) परमेश्वर, परमेश्वर ! |
| शिक्षकः | आम् । सः एव महान् चित्रकारः । | हाँ। वही महान् चित्रकार है। |
पाठ का शीर्षक अन्तिम वाक्य से आया है: पूरा संवाद रंग गिनाता जाता है — हरा, काला, लाल, सफ़ेद, पीला, जामुनी, केसरिया — और अन्त में एक ही प्रश्न बचता है: ‘वर्णयोजकः चित्रकारः कः ?’ उत्तर है ‘परमेश्वरः’, और वही वाक्य पाठ का नाम बन गया — सः एव महान् चित्रकारः।
व्याकरण-संकेतः: ‘भवतः प्रावारकम्’ इति षष्ठी एकवचनम् (भवत् → भवतः = आपका) — आदरार्थे ‘तव’ इति न प्रयुक्तम् । ‘इन्द्रधनुः’ इति उकारान्तं नपुंसकलिङ्गम्, अतः विशेषणम् अपि ‘बहुवर्णमयम्’ । ‘वर्णैः एव’ इति तृतीया बहुवचनम् (करणे) । ‘उच्चैः’ इति अव्ययम् (= ऊँचे स्वर में) ।