प्र1.
शिक्षकः – वयम् अत्र किं किं पश्यामः ? श्रद्धा – सर्वत्र विविधानि पुष्पाणि, हरितानि पर्णानि, खगाः, जन्तवः च सन्ति इति पश्यामः । शिक्षकः – सत्यम् । एवमेव तेषां वर्णाः अपि विविधाः । यथा श्रद्धा वदति ‘हरितानि पर्णानि’ इति, अत्र पर्णस्य कः वर्णः ? छात्राः – (सर्वे) हरितः । श्रद्धा – अत्र वृक्षस्य उपरि शुकः अस्ति । सः अपि हरितवर्णेन शोभते । शिक्षकः – श्रद्धे ! भवत्याः इष्टवर्णः हरितः इति चिन्तयामि । अत एव हरितवर्णम् एव पश्यति खलु । मेधा – आचार्य ! अत्र काकः अपि अस्ति, यस्य वर्णः कृष्णः । एवं पिकस्य अपि वर्णः कृष्णः । शिक्षकः – आम् । उत्तमं निरीक्षणं भवत्याः । छात्राः ! पश्यन्तु, अत्र पुष्पाणि अपि सन्ति । मनीषे ! पश्यतु जपापुष्पम् । वदतु, अस्य वर्णः कः ? मनीषा – रक्तवर्णः आचार्य ! शुकस्य चञ्चुः अपि रक्तवर्णा । पाटलपुष्पम् अपि रक्तवर्णेन युक्तम् । शिक्षकः – शोभनम् । चित्रवर्णाः शुकाः अपि अत्र सन्ति इति जानन्ति किम् ? आदित्यः – आचार्य ! ते कीदृशाः भवन्ति ? वयं द्रष्टुम् इच्छामः । — अस्य संवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
उत्तर
यह कक्षा प्रकृति के बीच लगी है। शिक्षक कोई रंग बताते नहीं — वे पूछते हैं, और छात्र स्वयं देखकर रंग खोजते हैं।
| कः वदति | संस्कृतम् | हिन्दी अनुवादः |
|---|---|---|
| शिक्षकः | वयम् अत्र किं किं पश्यामः ? | हम यहाँ क्या-क्या देखते हैं ? |
| श्रद्धा | सर्वत्र विविधानि पुष्पाणि, हरितानि पर्णानि, खगाः, जन्तवः च सन्ति इति पश्यामः । | हम देखते हैं कि सब जगह तरह-तरह के फूल, हरे पत्ते, पक्षी और प्राणी हैं। |
| शिक्षकः | सत्यम् । एवमेव तेषां वर्णाः अपि विविधाः । यथा श्रद्धा वदति ‘हरितानि पर्णानि’ इति, अत्र पर्णस्य कः वर्णः ? | सच है। इसी तरह उनके रंग भी अलग-अलग हैं। जैसे श्रद्धा कहती है ‘हरे पत्ते’ — तो यहाँ पत्ते का रंग कौन-सा है ? |
| छात्राः | (सर्वे) हरितः । | (सब) हरा। |
| श्रद्धा | अत्र वृक्षस्य उपरि शुकः अस्ति । सः अपि हरितवर्णेन शोभते । | यहाँ पेड़ के ऊपर तोता है। वह भी हरे रंग से शोभा पाता है। |
| शिक्षकः | श्रद्धे ! भवत्याः इष्टवर्णः हरितः इति चिन्तयामि । अत एव हरितवर्णम् एव पश्यति खलु । | श्रद्धा ! मैं सोचता हूँ कि तुम्हारा प्रिय रंग हरा है। इसीलिए तो तुम्हें हरा रंग ही दिखाई देता है। |
| मेधा | आचार्य ! अत्र काकः अपि अस्ति, यस्य वर्णः कृष्णः । एवं पिकस्य अपि वर्णः कृष्णः । | आचार्य ! यहाँ कौआ भी है, जिसका रंग काला है। इसी तरह कोयल का रंग भी काला है। |
| शिक्षकः | आम् । उत्तमं निरीक्षणं भवत्याः । छात्राः ! पश्यन्तु, अत्र पुष्पाणि अपि सन्ति । मनीषे ! पश्यतु जपापुष्पम् । वदतु, अस्य वर्णः कः ? | हाँ। तुम्हारा निरीक्षण बहुत अच्छा है। छात्रो ! देखो, यहाँ फूल भी हैं। मनीषा ! गुड़हल के फूल को देखो। बताओ, इसका रंग कौन-सा है ? |
| मनीषा | रक्तवर्णः आचार्य ! शुकस्य चञ्चुः अपि रक्तवर्णा । पाटलपुष्पम् अपि रक्तवर्णेन युक्तम् । | लाल रंग, आचार्य ! तोते की चोंच भी लाल रंग की है। गुलाब का फूल भी लाल रंग से युक्त है। |
| शिक्षकः | शोभनम् । चित्रवर्णाः शुकाः अपि अत्र सन्ति इति जानन्ति किम् ? | बहुत अच्छे। क्या तुम जानते हो कि रंग-बिरंगे तोते भी होते हैं ? |
| आदित्यः | आचार्य ! ते कीदृशाः भवन्ति ? वयं द्रष्टुम् इच्छामः । | आचार्य ! वे कैसे होते हैं ? हम उन्हें देखना चाहते हैं। |
शिक्षक की एक सुन्दर बात: जब श्रद्धा दो बार हरा रंग बताती है, तो शिक्षक डाँटते नहीं — मुस्कराकर कहते हैं, ‘भवत्याः इष्टवर्णः हरितः इति चिन्तयामि’ (लगता है तुम्हारा प्रिय रंग हरा है)। इससे कक्षा में हँसी भी आती है और यह बात भी बन जाती है कि हर व्यक्ति को अपना प्रिय रंग सबसे पहले दिखता है।
व्याकरण-संकेतः: ‘हरितवर्णेन शोभते’, ‘रक्तवर्णेन युक्तम्’ — अत्र तृतीया विभक्तिः (‘…से शोभित होना’, ‘…से युक्त होना’) । ‘श्रद्धे !’, ‘मनीषे !’ इति आकारान्त-स्त्रीलिङ्गशब्दस्य सम्बोधन-एकवचनम् (श्रद्धा → हे श्रद्धे !) । ‘पश्यन्तु, पश्यतु, वदतु’ इति लोट्-लकारः — आदरार्थे प्रयुज्यते । ‘द्रष्टुम्’ इति ‘दृश्’ धातोः तुमुन्-प्रत्ययान्तम् अव्ययम् (= देखने के लिए) ।