दीपकम् अध्याय 9 वयम् अभ्यासं कुर्मः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
उदाहरणानुसारं कः कुत्र अस्ति ? कुत्र नास्ति ? इति लिखन्तु । — सिंहः / वने / कार्यालये → सिंहः वने अस्ति । कार्यालये नास्ति । छात्रः / आकाशे / विद्यालये → छात्रः आकाशे नास्ति । छात्रः विद्यालये अस्ति । शेषाः — मत्स्यः / समुद्रे / वृक्षे ; मधुरता / मोदके / कषाये ; उष्णता / सूर्ये / चन्द्रे ; वानरः / नद्याम् / वृक्षे ; नौका / जले / पर्वते ; अज्ञानम् / पण्डिते / मूर्खे ; चन्द्रः / अमावस्यायाम् / पूर्णिमायाम् ; अवकाशः / सोमवासरे / रविवासरे ।
उत्तर

तालिका में हर पंक्ति में एक कर्ता और दो स्थान हैं। सोचना यह है कि वह वस्तु किस स्थान में सचमुच होती है और किसमें नहीं। पुस्तक ने पहली दो पंक्तियाँ भर दी हैं — ध्यान दीजिए, दूसरी पंक्ति में क्रम उलटा है, क्योंकि छात्र आकाश में नहीं होता।

कः / का / किम्स्थानम् १स्थानम् २वाक्यद्वयम्
सिंहःवनेकार्यालयेसिंहः वने अस्ति । कार्यालये नास्ति । (यथा)
छात्रःआकाशेविद्यालयेछात्रः आकाशे नास्ति । छात्रः विद्यालये अस्ति । (यथा)
मत्स्यःसमुद्रेवृक्षेमत्स्यः समुद्रे अस्ति । वृक्षे नास्ति ।
मधुरतामोदकेकषायेमधुरता मोदके अस्ति । कषाये नास्ति ।
उष्णतासूर्येचन्द्रेउष्णता सूर्ये अस्ति । चन्द्रे नास्ति ।
वानरःनद्याम्वृक्षेवानरः नद्यां नास्ति । वानरः वृक्षे अस्ति ।
नौकाजलेपर्वतेनौका जले अस्ति । पर्वते नास्ति ।
अज्ञानम्पण्डितेमूर्खेअज्ञानं पण्डिते नास्ति । अज्ञानं मूर्खे अस्ति ।
चन्द्रःअमावस्यायाम्पूर्णिमायाम्चन्द्रः अमावस्यायां नास्ति । चन्द्रः पूर्णिमायाम् अस्ति ।
अवकाशःसोमवासरेरविवासरेअवकाशः सोमवासरे नास्ति । अवकाशः रविवासरे अस्ति ।
चार पंक्तियों में क्रम उलटना पड़ा: ‘वानरः’, ‘अज्ञानम्’, ‘चन्द्रः’ और ‘अवकाशः’ — इनमें पहला स्थान ग़लत है और दूसरा सही। अभ्यास यही परखता है कि आप दिए गए क्रम को आँख मूँदकर तो नहीं भर रहे। बन्दर नदी में नहीं, पेड़ पर रहता है; अज्ञान पण्डित में नहीं, मूर्ख में होता है।
दो पंक्तियाँ सोचने वाली हैं: मधुरता मोदके अस्ति, कषाये नास्ति — ‘कषायः’ का अर्थ है कसैला रस/काढ़ा, जिसमें मिठास नहीं होती। चन्द्रः अमावस्यायां नास्ति — इसका अर्थ यह नहीं कि चन्द्रमा मिट गया; अमावस्या को वह दिखाई नहीं देता, क्योंकि उसका प्रकाशित भाग पृथ्वी की ओर नहीं होता। संस्कृत वाक्य दिखने की बात कह रहा है।
व्याकरण-संकेतः: सब स्थानवाची पद सप्तमी विभक्ति (अधिकरणे) में हैं — वने, कार्यालये, समुद्रे, मोदके, सूर्ये, जले, मूर्खे, सोमवासरे (अकारान्त पुं./नपुं.); नद्याम्, अमावस्यायाम्, पूर्णिमायाम् (ईकारान्त/आकारान्त स्त्रीलिङ्ग)। ध्यान रहे — ‘नद्याम् + नास्ति’ = नद्यां नास्ति (म् → अनुस्वार), पर ‘पूर्णिमायाम् + अस्ति’ = पूर्णिमायाम् अस्ति
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ