प्र1.
पाठे स्थूलाक्षरैः लिखिताः शब्दाः अव्ययपदानि सन्ति । ‘अत्र’ इति अव्ययं परिशीलयामः । — • अत्र बालकः अस्ति । • अत्र बालकाः सन्ति । (द्वयोः वाक्ययोः ‘अत्र’ इति पदे वचनभेदः नास्ति) • अत्र गायिका गायति । • अत्र गायकः गायति । (द्वयोः वाक्ययोः ‘अत्र’ इति पदे लिङ्गभेदः नास्ति) • अत्र सुधाखण्डेन लेखनं भवति । • अत्र गृहेषु स्वच्छता भवति । (द्वयोः वाक्ययोः ‘अत्र’ इति पदे विभक्तिभेदः नास्ति)
उत्तर
पुस्तक ने तीन जोड़े दिए हैं और हर जोड़े में एक ही बात बदली है — फिर भी ‘अत्र’ ज्यों का त्यों रहा। यही अव्यय की पहचान है।
| वाक्य-युग्मम् | किं परिवर्तितम् ? | ‘अत्र’ इति पदे परिणामः |
|---|---|---|
| अत्र बालकः अस्ति । अत्र बालकाः सन्ति । | कर्ता एकवचनात् बहुवचनं जातः (बालकः → बालकाः), क्रिया अपि (अस्ति → सन्ति) | वचनभेदः नास्ति — ‘अत्र’ अपरिवर्तितम् |
| अत्र गायिका गायति । अत्र गायकः गायति । | कर्ता स्त्रीलिङ्गात् पुंलिङ्गं जातः (गायिका → गायकः) | लिङ्गभेदः नास्ति — ‘अत्र’ अपरिवर्तितम् |
| अत्र सुधाखण्डेन लेखनं भवति । अत्र गृहेषु स्वच्छता भवति । | विभक्तिः परिवर्तिता — ‘सुधाखण्डेन’ (तृतीया) → ‘गृहेषु’ (सप्तमी) | विभक्तिभेदः नास्ति — ‘अत्र’ अपरिवर्तितम् |
निष्कर्षः — अत्र (अव्ययम्) सर्वदा ‘अत्र’ एव तिष्ठति । (हिन्दी: ‘अत्र’ हर हाल में ‘अत्र’ ही रहता है — न वचन से बदलता है, न लिङ्ग से, न विभक्ति से।)
पाठे स्थूलाक्षरैः (नीलाक्षरैः) लिखितानि अव्ययपदानि —
| अव्ययम् | अर्थः | पाठे वाक्यम् |
|---|---|---|
| एव | ही | राधिका … कूर्दमाना एव चलति । |
| यतः | क्योंकि | यतः गृहे नूतनाः अतिथयः सन्ति । |
| च | और | ते च विशिष्टाः सन्ति । |
| तत्र / अत्र | वहाँ / यहाँ | ते तत्र पञ्च सन्ति । यदा ते अत्र आगच्छन्ति … |
| एकत्र | एक ही जगह | अहोरात्रं तस्याः चिन्ता एकत्र एव । |
| उपरि | ऊपर | गृहस्य छद्याः उपरि । |
| इति | यह (उद्धरण-सूचक) | के ते इति ? … भीमः च इति । |
| न / आम् | नहीं / हाँ | ते न अन्ये । आम्, ते एव विशिष्टाः अतिथयः । |
| तु / अपि | तो / भी | सा तु तेषां नामानि अपि चिन्तितवती । |
| अतीव / किञ्चित् | बहुत / थोड़ा | मृद्वी … अतीव कोमला । भीमः किञ्चित् स्थूलः । |
| कदा / यदा / तदा | कब / जब / तब | मार्जारी कदा गच्छति … यदा ते अत्र आगच्छन्ति तदा … |
| किन्तु / चेत् | परन्तु / यदि | किन्तु … राधिका गच्छति चेत् … |
| मन्दं मन्दम् / पृष्ठतः | धीरे-धीरे / पीछे-पीछे | मन्दं मन्दं पृष्ठतः आगच्छति । |
| परितः / इव | चारों ओर / की तरह | कण्ठं परितः मालाम् इव हस्तौ स्थापयन्ती । |
| अनन्तरम् / वारं वारम् / आदिनम् | उसके बाद / बार-बार / दिन भर | अनन्तरं सा … आदिनं मन्त्रम् इव वारं वारं वदति । |
यह अभ्यास इतना क्यों दोहराया गया ? क्योंकि संस्कृत में हर संज्ञा-सर्वनाम-विशेषण के 21 रूप (3 वचन × 7 विभक्ति) बनते हैं और छात्र वही रटते-रटते थक जाते हैं। अव्यय वह वर्ग है जहाँ एक ही रूप याद कर लेना काफ़ी है। इसीलिए पुस्तक तीन तरह से — वचन, लिङ्ग, विभक्ति — बदलकर दिखाती है कि ‘अत्र’ फिर भी नहीं बदला।
Tip: ‘सुधाखण्डेन’ = चॉक से (तृतीया, करण), ‘गृहेषु’ = घरों में (सप्तमी बहुवचन, अधिकरण)। इन दोनों वाक्यों में विभक्ति बदली, इसीलिए पुस्तक ने इन्हीं को जोड़ा बनाया।