EN हिं

दीपकम् अध्याय 1 वयम् अभ्यासं कुर्मः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
प्रथमपुरुषः — भवति (शेषाणि रिक्तस्थानानि पूरयन्तु)
उत्तर

भू (भवति) धातुः — लट्-लकारः, परस्मैपदम्। (हिन्दी — ‘होना’ धातु का वर्तमान काल।)

पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःभवतिभवतःभवन्ति
मध्यमपुरुषःभवसिभवथःभवथ
उत्तमपुरुषःभवामिभवावःभवामः
पाठ-प्रयोगः: “सम्प्रति अपि इदं गीतं श्रुत्वा गीत्वा च वयं सर्वे भारतीयाः प्रेरिताः भवामः।” — यह उत्तमपुरुष बहुवचन का रूप है।
प्र2.
प्रथमपुरुषः — अस्ति (शेषाणि रिक्तस्थानानि पूरयन्तु)
उत्तर

अस् (अस्ति) धातुः — लट्-लकारः, परस्मैपदम्। (हिन्दी — ‘होना/विद्यमान रहना’ धातु का वर्तमान काल।)

पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःअस्तिस्तःसन्ति
मध्यमपुरुषःअसिस्थःस्थ
उत्तमपुरुषःअस्मिस्वःस्मः
ध्यान दें: ‘अस्’ अदादिगण की धातु है, इसलिए इसके रूप भवति की तरह सरल नहीं — एकवचन को छोड़कर आदि का ‘अ’ लुप्त हो जाता है (स्तः, सन्ति, स्थः, स्मः)। पाठ-प्रयोग — “अस्मिन् चक्रे चतुर्विंशतिः अराः सन्ति।”
प्र3.
उत्तमपुरुषः बहुवचनम् — इच्छामः (शेषाणि रिक्तस्थानानि पूरयन्तु)
उत्तर

इष् (इच्छति) धातुः — लट्-लकारः, परस्मैपदम्, तुदादिगणः। (हिन्दी — ‘चाहना’ धातु का वर्तमान काल।)

पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःइच्छतिइच्छतःइच्छन्ति
मध्यमपुरुषःइच्छसिइच्छथःइच्छथ
उत्तमपुरुषःइच्छामिइच्छावःइच्छामः
पाठ-प्रयोगः: “आवाम् अस्माकं राष्ट्रध्वजस्य विषये अपि किञ्चित् ज्ञातुम् इच्छावः।” — दो बच्चों की बात है, इसलिए उत्तमपुरुष द्विवचन ‘इच्छावः’ का प्रयोग हुआ है।
प्र4.
प्रथमपुरुषः बहुवचनम् — आगच्छन्ति (शेषाणि रिक्तस्थानानि पूरयन्तु)
उत्तर

आ + गम् (आगच्छति) धातुः — लट्-लकारः, परस्मैपदम्, भ्वादिगणः। (हिन्दी — ‘आना’ धातु का वर्तमान काल।)

पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःआगच्छतिआगच्छतःआगच्छन्ति
मध्यमपुरुषःआगच्छसिआगच्छथःआगच्छथ
उत्तमपुरुषःआगच्छामिआगच्छावःआगच्छामः
पाठ-प्रयोगः: “विविधेभ्यः प्रदेशेभ्यः असंख्याः जनाः आगच्छन्ति।” ‘गम्’ धातु का लट्-लकार में अङ्ग ‘गच्छ्’ हो जाता है — गम् → गच्छति, इसी से ‘आ’ उपसर्ग लगने पर आगच्छति।
सूत्र: भ्वादिगण के परस्मैपदी धातुओं के लट्-लकार के प्रत्यय एक ही हैं — ति, तः, न्ति; सि, थः, थ; मि, वः, मः। धातु का अङ्ग बदलता है, प्रत्यय नहीं।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ