दीपकम् अध्याय 11 अण्डमान-प्रशस्तिः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.

विभात्यवाच्याम्बुधिगर्भशोभी पुत्रः कनिष्ठः ननु भारतस्य। सुनीलवारिश्रितस्निग्धगात्रः द्वीपेषु रम्यः द्वीपोऽण्डमानः॥ — अस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयम् अर्थं भावं च लिखन्तु।

उत्तर

पदच्छेदः — विभाति + अवाची-अम्बुधि-गर्भ-शोभी + पुत्रः + कनिष्ठः + ननु + भारतस्य। सुनील-वारि-श्रित-स्निग्ध-गात्रः + द्वीपेषु + रम्यः + द्वीपः + अण्डमानः॥

अन्वयः — भारतस्य कनिष्ठः पुत्रः ननु (इव), अवाच्यम्बुधि-गर्भ-शोभी, सुनील-वारि-श्रित-स्निग्ध-गात्रः, द्वीपेषु रम्यः अण्डमानः द्वीपः विभाति।

अवाची = दक्षिणा दिक् | अम्बुधिः = समुद्रः | गर्भः = क्रोडः (गोद)
सुनील-वारि = अत्यन्तं नीलं जलम् | श्रित = आश्रितम् | स्निग्ध-गात्रः = चिक्कणशरीरः

अर्थः (हिन्दी) — दक्षिण दिशा के समुद्र की गोद में शोभा पाने वाला, भारत के सबसे छोटे पुत्र-सा, गहरे नीले जल में नहाए हुए-सा चिकने शरीर वाला अण्डमान द्वीप सब द्वीपों में सबसे रमणीय है और सुशोभित होता है।

भावः — कविः अण्डमानं भारतमातुः कनिष्ठं पुत्रम् इति कल्पयति — अनेन द्वीपस्य भारतेन सह आत्मीयः सम्बन्धः प्रकटितः। सः द्वीपः लघुः अपि प्रियः, दूरस्थः अपि स्वकीयः। अत्र 'पुत्रः कनिष्ठः' इति पदे रूपकालङ्कारः, 'सुनीलवारिश्रितस्निग्धगात्रः' इति पदे च मानवीकरणम् (द्वीपस्य 'गात्रम्' इति कथनात्)।

प्र2.

राष्ट्रस्य गौरवस्थानमितिहासे महत्स्थलम्। असकृद्दर्शने योग्यमण्डमानो विराजते॥ — अस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयम् अर्थं भावं च लिखन्तु।

उत्तर

पदच्छेदः — राष्ट्रस्य + गौरव-स्थानम् + इतिहासे + महत्-स्थलम्। असकृत् + दर्शने + योग्यम् + अण्डमानः + विराजते॥

अन्वयः — राष्ट्रस्य गौरवस्थानम्, इतिहासे महत्स्थलम्, असकृत् दर्शने योग्यम् (एवं) अण्डमानः विराजते।

असकृत् = न सकृत् = अनेकवारम्, पुनः पुनः
महत्स्थलम् = महत्त्वपूर्णं स्थानम्
विराजते = शोभते

अर्थः (हिन्दी) — अण्डमान राष्ट्र के गौरव का स्थान है, इतिहास में उसका महत्त्वपूर्ण स्थान है और वह बार-बार देखने योग्य है — ऐसा अण्डमान सुशोभित हो रहा है।

भावः — अण्डमानः केवलं प्राकृतिकसौन्दर्येण एव न, अपि तु इतिहासेन अपि महत्त्वपूर्णः। स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामस्य स्मृतिः तत्र जीवति। अतः सः एकवारं दृष्ट्वा न तृप्यते — पुनः पुनः द्रष्टव्यः। छन्दः — अनुष्टुप्।

प्र3.

चण्डहिंसा स्वदेशार्थं द्रोहिणां खण्डनात्पुरा। दण्डनैर्यत्र भुक्ताभूदण्डमानो विराजते॥ — अस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयम् अर्थं भावं च लिखन्तु।

उत्तर

पदच्छेदः — चण्ड-हिंसा + स्वदेश-अर्थम् + द्रोहिणाम् + खण्डनात् + पुरा। दण्डनैः + यत्र + भुक्ता + अभूत् + अण्डमानः + विराजते॥

अन्वयः — पुरा यत्र स्वदेशार्थं द्रोहिणां खण्डनात् दण्डनैः चण्डहिंसा भुक्ता अभूत्, (सः) अण्डमानः विराजते।

चण्डा हिंसा = उग्रम् अत्याचारम्
द्रोहिणाम् = शत्रूणाम् (आङ्ग्लशासकानाम्) | खण्डनात् = विरोधात्
दण्डनैः = यातनाभिः | भुक्ता अभूत् = सोढा आसीत्

अर्थः (हिन्दी) — पहले जहाँ अपने देश के लिए शत्रुओं का विरोध करने के कारण (क्रान्तिकारियों ने) दण्डों के रूप में उग्र अत्याचार भोगा — वही अण्डमान (आज) सुशोभित हो रहा है।

भावः — अयं श्लोकः सेल्युलर्-कारागारस्य इतिहासं स्मारयति। यत्र एकदा वेदना, यातना, बलिदानं च आसीत्, तत् स्थानम् अद्य गौरवेण विराजते — यतः तत् कष्टं व्यर्थं न अभवत्, तेन एव स्वातन्त्र्यं प्राप्तम्। छन्दः — अनुष्टुप्। 'चण्ड-, खण्डन-, दण्डन-, अण्डमान-' इति पदेषु अनुप्रासः अलङ्कारः।

प्र4.

हरितविपिनरम्यैः संवृतो द्वीपवृन्दैः लसति परमवाच्यां नीलसिन्धोस्तटस्थः। प्रथितभुवि निकोबार्-सेल्युलर्-लोकलोके प्रकृतिकृतिपरोऽयं राजते मेऽण्डमानः॥ — अस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयम् अर्थं भावं च लिखन्तु।

उत्तर

पदच्छेदः — हरित-विपिन-रम्यैः + संवृतः + द्वीप-वृन्दैः + लसति + परम् + अवाच्याम् + नील-सिन्धोः + तट-स्थः। प्रथितः + भुवि + निकोबार्-सेल्युलर्-लोक-लोके + प्रकृति-कृति-परः + अयम् + राजते + मे + अण्डमानः॥

अन्वयः — हरितविपिनरम्यैः द्वीपवृन्दैः संवृतः, परम् अवाच्यां नीलसिन्धोः तटस्थः (सन्) लसति; निकोबार्-सेल्युलर्-लोकलोके भुवि प्रथितः, प्रकृतिकृतिपरः अयं मे अण्डमानः राजते।

हरितं विपिनम् = हरितः वनप्रदेशः | वृन्दम् = समूहः
संवृतः = परिवृतः (घिरा हुआ) | परम् अवाच्याम् = सुदूरे दक्षिणदिशि
प्रथितः = प्रसिद्धः | प्रकृति-कृति-परः = प्रकृतेः रचनया परिपूर्णः

अर्थः (हिन्दी) — हरे-भरे वनों से रमणीय द्वीप-समूहों से घिरा हुआ, सुदूर दक्षिण दिशा में नीले समुद्र के तट पर स्थित होकर वह शोभित है; निकोबार और सेल्युलर जेल के कारण संसार में प्रसिद्ध, प्रकृति की रचना से भरा-पूरा मेरा यह अण्डमान सुशोभित हो रहा है।

भावः — अन्तिमे श्लोके कविः ‘मे अण्डमानः’ इति वदन् आत्मीयतां प्रकटयति — अयं द्वीपः 'मम' अस्ति, भारतीयानां सर्वेषाम् अस्ति। एकस्मिन् एव श्लोके प्रकृतिसौन्दर्यम् (हरितानि वनानि, नीलः सिन्धुः) इतिहासः (सेल्युलर्) च द्वयम् अपि समाहितम्। छन्दः — मालिनी।

क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ