दीपकम् अध्याय 11 पाठ्य-प्रश्नाः (संवादे आगताः)

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
भोः सूर्यांश ! भवान् किमपि वक्तुम् इच्छति ? इतिप्रतिभाति।
उत्तर

सत्यं महोदये ! सूर्यांशः वक्तुम् इच्छति। यतः ह्यः अध्यापिका एतस्य पाठस्य विषये सङ्केतं दत्तवती, तदा सः गृहं गत्वा जालपुटे अण्डमानस्य अन्वेषणम् अकरोत्।

सत्यं महोदये ! ह्यः भवती एतस्य पाठस्य विषये सङ्केतं दत्तवती।
तदा अहं गृहं गत्वा जालपुटे एतस्य अन्वेषणम् अकरवम्।
हिन्दी अर्थ: "सच है, महोदया! कल आपने इस पाठ के विषय में सङ्केत दिया था। तब मैं घर जाकर इण्टरनेट (वेबसाइट) पर इसकी खोज की।"
व्याकरण-सङ्केतः: अकरवम् — 'कृ' धातुः, लङ् लकारः, उत्तमपुरुषः, एकवचनम् (मैंने किया)। वक्तुम् — तुमुन्नन्तम् अव्ययम् ('वच्' धातोः)।
प्र2.
समीचीनं सूर्यांश ! भवान् किम् अन्विष्टवान् तत्र ?
उत्तर

सूर्यांशः त्रीणि नामानि अन्विष्टवान् —

कालःनामटिप्पणी
रामायणकालेहण्डुकमान्प्रायः 'हनूमान्' इति शब्दस्य परिवर्तितं रूपम्
प्रथमशताब्द्याम्अगादेमन्प्राचीनं विदेशीयं नाम
ततः परम्अङ्गादेमन्सर्वकारस्य आधिकारिक-जालपुटे दृष्टम्
रामायणकाले अस्य द्वीपस्य नाम ‘हण्डुकमान्’ आसीत्।
प्रथमशताब्द्याम् अस्य नाम ‘अगादेमन्’ इति आसीत्।
ततः परं ‘अङ्गादेमन्’ जातम् इति सर्वकारस्य आधिकारिक-जालपुटे अहं दृष्टवान्।
हिन्दी अर्थ: रामायण के समय इस द्वीप का नाम 'हण्डुकमान्' था; यह शब्द सम्भवतः 'हनूमान्' शब्द का बदला हुआ रूप है। पहली शताब्दी में इसका नाम 'अगादेमन्' था, उसके बाद 'अङ्गादेमन्' हो गया — यह मैंने सरकार की आधिकारिक वेबसाइट पर देखा।
प्र3.
अहो ! अस्य नाम्नः इतिहासः अद्भुतः अस्ति। किन्नु खलु भारतस्य इतिहासे अस्य द्वीपस्य काचित् विशिष्टा भूमिका अस्ति ?
उत्तर

आम्, महती भूमिका अस्ति अस्य द्वीपस्य।

अस्मिन् द्वीपे ‘सेल्युलर्’ इति कारागारम् अस्ति।
अस्य कारागारस्य अपरं नाम ‘कालापानी’ इत्यपि अस्ति।

तत् कारागारं भारतस्य स्वातन्त्र्यार्थं युद्धरतानां क्रान्तिकारिणां दमनार्थं ब्रिटिशजनैः निर्मितम् आसीत्। अतः अस्य द्वीपस्य भारतस्य स्वातन्त्र्य-इतिहासे महती भूमिका अस्ति।

हिन्दी अर्थ: हाँ, इस द्वीप की बहुत बड़ी भूमिका है। इस द्वीप पर 'सेल्युलर' नाम का कारागार है, जिसका दूसरा नाम 'कालापानी' भी है। यह जेल अंग्रेज़ों ने भारत की स्वतन्त्रता के लिए लड़ने वाले क्रान्तिकारियों को दबाने के लिए बनवाई थी।
व्याकरण-सङ्केतः: महती — 'महत्' शब्दस्य स्त्रीलिङ्गरूपम्, प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम् (विशेष्यम् 'भूमिका')। अस्य द्वीपस्य — षष्ठी विभक्तिः, एकवचनम्।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ