दीपकम् अध्याय 11 पाठ्य-प्रश्नाः (संवादे आगताः)

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
छात्राः ! एतत् चित्रं पश्यन्तु। एतत् आकर्षकं खलु ?
उत्तर

आम् आचार्ये ! एतत् चित्रं बहु आकर्षकम् अस्ति। चित्रे नीलः निर्मलः समुद्रः, विविधवर्णाः मत्स्याः, कच्छपाः, प्रवालशृङ्खलाः, सिन्धुतलविहारं कुर्वन्तौ जनौ, तटे नारिकेलवृक्षाः च दृश्यन्ते।

आम् आचार्ये ! बहु आकर्षकम् अस्ति।
आकर्षकम् = रमणीयम् (मनोहर)
यह चित्र बहुत आकर्षक है।
हिन्दी भावार्थ: अध्यापिका कक्षा में एक चित्र दिखाकर पूछती हैं — "बच्चो! यह चित्र देखो। यह आकर्षक है न?" छात्र उत्तर देते हैं — "हाँ आचार्या जी! यह बहुत आकर्षक है।" चित्र में नीला समुद्र, रंग-बिरंगी मछलियाँ, मूँगे की चट्टानें और समुद्र के भीतर तैरते हुए गोताखोर दिखाई देते हैं।
व्याकरण-सङ्केतः: एतत् — नपुंसकलिङ्गम्, प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम् (विशेष्यम् 'चित्रम्')। खलु इति अव्ययम्, अत्र प्रश्नार्थे 'न वा ?' इति भावे प्रयुक्तम्।
प्र2.
एतत् स्थानं कुत्र अस्ति, भवन्तः जानन्ति किम् ?
उत्तर

नैव आचार्ये ! — इति छात्राः प्रथमम् अवदन्। ततः अध्यापिका असूचयत् — एतत् स्थानम् अस्माकं देशस्य कश्चन रमणीयः द्वीपः अस्ति, यः अण्डमान-द्वीपसमूहः इति नाम्ना ज्ञायते।

एतत् स्थानम् अस्माकं देशस्य कश्चन रमणीयः द्वीपः अस्ति।
एषः भारतस्य अष्टसु केन्द्रशासितप्रदेशेषु अन्यतमः अण्डमान-द्वीपसमूहः अस्ति।
अस्य राजधानी श्रीविजयपुरम् अस्ति।
हिन्दी अर्थ: यह स्थान हमारे देश का एक रमणीय द्वीप है — अण्डमान द्वीपसमूह। यह भारत के आठ केन्द्रशासित प्रदेशों में से एक है। इसकी राजधानी श्रीविजयपुरम् है, जिसका पहले अंग्रेज़ी शासन में नाम 'पोर्ट-ब्लेयर्' रखा गया था।
ध्यातव्यम्: कुत्र इति स्थानवाचकम् अव्ययम् (कहाँ)। भवन्तः — पुल्लिङ्गम्, प्रथमा, बहुवचनम्, आदरार्थकं सर्वनाम, अतः क्रियापदम् 'जानन्ति' इति प्रथमपुरुषबहुवचने भवति।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ