EN हिं

दीपकम् अध्याय 11 वयम् अभ्यासं कुर्मः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
पाठं पठित्वा अधोलिखितानि पदानि परस्परं मेलयन्तु — (क) हान्दुमान्, कालापानी, जारवा, स्वराजद्वीपः, राधानगरतटः, स्वातन्त्र्यवीरः / (ख) एलीफेण्टा, श्वेतरेणुः, सावरकरः, सेल्यूलरकारागारः, जनजातिः, अण्डमानः
उत्तर

पुस्तके प्रथमं मेलनम् उदाहरणरूपेण दत्तम् अस्ति — हान्दुमान् → अण्डमानः। शेषाणि एवं मेलनीयानि —

क→खकारणम्
हान्दुमान्→अण्डमानःरामायणकाले अण्डमानस्य नाम (उदाहरणम्)
कालापानी→सेल्यूलरकारागारःसेल्युलर्-कारागारस्य अपरं नाम ‘कालापानी’
जारवा→जनजातिःजारवा इति अण्डमानस्य एका जनजातिः
स्वराजद्वीपः→एलीफेण्टाएलीफेण्टा-तटः स्वराजद्वीपे अस्ति
राधानगरतटः→श्वेतरेणुःराधानगर-तटे श्वेतरेणुः प्रसिद्धः
स्वातन्त्र्यवीरः→सावरकरःस्वातन्त्र्यवीरः इति सावरकरस्य विशेषणम्
हिन्दी: हान्दुमान् — अण्डमान; कालापानी — सेल्युलर जेल; जारवा — जनजाति; स्वराजद्वीप — एलीफेण्टा (तट); राधानगर तट — श्वेत बालू; स्वातन्त्र्यवीर — सावरकर।
प्र2.
अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु — रामायणकाले अण्डमानद्वीपस्य नाम किम् आसीत् ?
उत्तर

रामायणकाले अण्डमानद्वीपस्य नाम ‘हण्डुकमान्’ आसीत्।

एषः शब्दः प्रायः ‘हनूमान्’ इति शब्दस्य परिवर्तितं रूपम् अस्ति।
हिन्दी अर्थ: रामायण काल में अण्डमान द्वीप का नाम 'हण्डुकमान्' था। यह शब्द सम्भवतः 'हनूमान्' शब्द का बदला हुआ रूप है।
प्र3.
स्वातन्त्र्यवीरः सावरकरः कति वर्षाणि कष्टं सोढवान् ?
उत्तर

स्वातन्त्र्यवीरः सावरकरः दश वर्षाणि यावत् कष्टं सोढवान्।

महान् देशभक्तः स्वातन्त्र्यवीरः सावरकरः मातृभूमेः रक्षणाय
दश वर्षाणि यावत् कल्पनातीतं घोरं कष्टं सोढवान्।
हिन्दी अर्थ: स्वातन्त्र्यवीर सावरकर ने मातृभूमि की रक्षा के लिए दस वर्षों तक कल्पना से परे भयानक कष्ट सहा।
व्याकरण-सङ्केतः: वर्षाणि — नपुंसकलिङ्गम्, द्वितीया विभक्तिः, बहुवचनम् (कालाधिकरणे द्वितीया)। सोढवान् — 'सह्' धातोः क्तवतु-प्रत्ययान्तं रूपम्, पुंलिङ्गम्, प्रथमा, एकवचनम्।
प्र4.
अण्डमानद्वीपे काः जनजातयः निवसन्ति ?
उत्तर

अण्डमानद्वीपे अण्डमानी, ओङ्गी, जारवा, सेण्टिनली इत्यादयः विशिष्टाः जनजातयः निवसन्ति।

अण्डमानी-ओङ्गी-जारवा-जनजातीनाम् आजीविकायै
सर्वकारः नारिकेलस्य उद्यानानां निर्माणम् अकरोत्।
सेण्टिनली-जनजातीयाः समाजात् दूरे तिष्ठन्ति।
हिन्दी अर्थ: अण्डमान द्वीप में अण्डमानी, ओङ्गी, जारवा और सेण्टिनली आदि विशेष जनजातियाँ रहती हैं।
व्याकरण-सङ्केतः: काः — 'किम्' शब्दस्य स्त्रीलिङ्गम्, प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम् (यतः 'जनजातयः' स्त्रीलिङ्गे बहुवचने अस्ति)।
प्र5.
अण्डमानद्वीपे आजीविकार्थं जनाः किं कुर्वन्ति ?
उत्तर

अण्डमानद्वीपे जनाः मुक्तामालानां, शुक्तिशिल्पानां, नारिकेल-शिल्पानाम्, उपस्कराणां च उत्पादनं वाणिज्यं च कुर्वन्ति। केचन जनाः कृषिकार्येण मत्स्यव्यापारेण च जीविकां निर्वहन्ति।

मुक्तामालाः + शुक्तिशिल्पानि + नारिकेल-शिल्पानि + उपस्कराः
→ उत्पादनेन वाणिज्येन च आजीविका चलति।
अन्ये → कृषिकार्येण मत्स्यव्यापारेण च जीविकां निर्वहन्ति।
हिन्दी अर्थ: अण्डमान द्वीप में लोग मोतियों की मालाएँ, सीपियों की शिल्पकला, नारियल की वस्तुएँ और मसाले आदि बनाकर तथा उनका व्यापार करके जीविका चलाते हैं। कुछ लोग खेती और मछली के व्यापार से जीवन-यापन करते हैं।
प्र6.
अन्ते सर्वे मिलित्वा कं श्लोकं गायन्ति ?
उत्तर

अन्ते सर्वे मिलित्वा ‘हुतात्मनां पूततपःस्थलीयम्…’ इति श्लोकं गायन्ति।

हुतात्मनां पूततपःस्थलीयं
विनायकादिस्तुतिभाजनानाम्।
स्वराष्ट्रधर्मं ननु शिक्षयन्ती
सुदर्शनीया भुवि तीर्थकल्पा॥

पदच्छेदः — हुतात्मनाम् + पूत-तपः-स्थली + इयम् + विनायक-आदि-स्तुति-भाजनानाम् + स्वराष्ट्र-धर्मम् + ननु + शिक्षयन्ती + सुदर्शनीया + भुवि + तीर्थ-कल्पा।

अन्वयः — विनायकादि-स्तुति-भाजनानां हुतात्मनां पूततपःस्थली इयं (भूमिः) ननु स्वराष्ट्रधर्मं शिक्षयन्ती भुवि तीर्थकल्पा सुदर्शनीया (अस्ति)।

अर्थः (हिन्दी) — विनायक (सावरकर) आदि स्तुति के योग्य हुतात्माओं (बलिदानियों) की यह पवित्र तपःस्थली निश्चय ही अपने राष्ट्र के धर्म की शिक्षा देती हुई, पृथ्वी पर तीर्थ के समान दर्शनीय है।
भावः — यत् स्थानम् एकदा 'कालापानी' इति भीतिजनकं कारागारम् आसीत्, तत् अद्य हुतात्मनां बलिदानेन पवित्रं तीर्थम् जातम्। तत् स्थानं दर्शकेभ्यः राष्ट्रधर्मं शिक्षयति। अत्र 'तीर्थकल्पा' इति पदे उपमा अलङ्कारः — भूमिः तीर्थेन सह उपमिता।
प्र7.
पाठं दृष्ट्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — अण्डमानद्वीपस्य राजधानी ..................... अस्ति।
उत्तर

अण्डमानद्वीपस्य राजधानी श्रीविजयपुरम् अस्ति।

हिन्दी: अण्डमान द्वीप की राजधानी श्रीविजयपुरम् है। पहले अंग्रेज़ी शासन में इसका नाम 'पोर्ट-ब्लेयर्' रखा गया था।
व्याकरण-सङ्केतः: श्रीविजयपुरम् — नपुंसकलिङ्गम्, प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम्।
प्र8.
सूर्यांशः गृहं गत्वा ..................... अण्डमानस्य अन्वेषणम् अकरोत्।
उत्तर

सूर्यांशः गृहं गत्वा जालपुटे अण्डमानस्य अन्वेषणम् अकरोत्।

हिन्दी: सूर्यांश ने घर जाकर वेबसाइट (इण्टरनेट) पर अण्डमान की खोज की।
व्याकरण-सङ्केतः: जालपुटे — सप्तमी विभक्तिः, एकवचनम् (अधिकरणे — 'पर')।
प्र9.
प्रथमशताब्द्याम् अस्य नाम ..................... इति आसीत्।
उत्तर

प्रथमशताब्द्याम् अस्य नाम ‘अगादेमन्’ इति आसीत्।

हिन्दी: पहली शताब्दी में इसका नाम 'अगादेमन्' था; उसके बाद वह 'अङ्गादेमन्' हो गया।
प्र10.
अस्मिन् द्वीपे ..................... इति कारागारम् अस्ति।
उत्तर

अस्मिन् द्वीपे ‘सेल्युलर्’ इति कारागारम् अस्ति।

हिन्दी: इस द्वीप पर 'सेल्युलर' नाम का कारागार है, जिसका दूसरा नाम 'कालापानी' भी है।
प्र11.
वयं स्वातन्त्र्यवीराणां ..................... सुखेन जीवामः।
उत्तर

वयं स्वातन्त्र्यवीराणां बलिदानेन (एव) सुखेन जीवामः।

पाठे मुकुन्दः वदति —
“अहो ! धन्याः ते स्वातन्त्र्यवीराः। तेषां बलिदानेन एव वयं सुखेन जीवामः।”
हिन्दी: हम स्वतन्त्रता-वीरों के बलिदान से ही सुख से जीते हैं।
व्याकरण-सङ्केतः: बलिदानेन — तृतीया विभक्तिः, एकवचनम् (हेतौ/करणे तृतीया)।
प्र12.
कालापानी ..................... संस्थायाः वैश्विकसम्पदः सूच्यां संरक्षितम्।
उत्तर

कालापानी ‘यूनेस्को’-संस्थायाः वैश्विकसम्पदः सूच्यां संरक्षितम्।

हिन्दी: कालापानी (सेल्युलर जेल) 'यूनेस्को' संस्था की विश्व-धरोहर सूची में भी संरक्षित है।
व्याकरण-सङ्केतः: संस्थायाः — षष्ठी विभक्तिः, एकवचनम्; सूच्याम् — सप्तमी विभक्तिः, एकवचनम्।
प्र13.
कृषिकार्येण ..................... च जीविकां निर्वहन्ति।
उत्तर

कृषिकार्येण मत्स्यव्यापारेण च जीविकां निर्वहन्ति।

हिन्दी: (कुछ लोग) खेती और मछली के व्यापार से जीविका चलाते हैं।
व्याकरण-सङ्केतः: कृषिकार्येण, मत्स्यव्यापारेण — उभे तृतीया विभक्तिः, एकवचनम्; 'च' इति समुच्चयार्थकम् अव्ययम्।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ