प्र1.
उच्चैः पठन्तु, अवगच्छन्तु च — लङ्-लकारः (भूतकाले एतस्य लकारस्य प्रयोगः भवति)। पठ् धातुः (परस्मैपदम्) — एकवचनम् / द्विवचनम् / बहुवचनम्।
उत्तर
लङ्-लकारः = भूतकालः (जो काम बीत चुका)। धातोः पूर्वम् अ (अट्-आगमः) योजयित्वा पुरुष-वचनानुसारं प्रत्ययाः योज्यन्ते।
| पठ् धातुः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | अपठत् | अपठताम् | अपठन् |
| मध्यमपुरुषः | अपठः | अपठतम् | अपठत |
| उत्तमपुरुषः | अपठम् | अपठाव | अपठाम |
पठ् + अ (आगमः) → अपठ्
अपठ् + त् = अपठत् (सः अपठत्)
अपठ् + ताम् = अपठताम् (तौ अपठताम्)
अपठ् + अन् = अपठन् (ते अपठन्)
अपठ् + त् = अपठत् (सः अपठत्)
अपठ् + ताम् = अपठताम् (तौ अपठताम्)
अपठ् + अन् = अपठन् (ते अपठन्)
Why it happens: लङ्-लकारे धातोः आदौ अ-कारः अवश्यम् आगच्छति — तेन एव भूतकालः ज्ञायते। यथा — पठति (वर्तमानः) → अपठत् (भूतः); गच्छति → अगच्छत्। [इसीलिए भूतकाल के हर रूप के आगे ‘अ’ लगता है — पढ़ता है = पठति, पढ़ा = अपठत्।]
ध्यातव्यम्: पाठे एतस्य लकारस्य बहवः प्रयोगाः सन्ति — आसीत्, अकरोत्, अचिन्तयत्, अरचयत्, आगच्छत्, अमारयत्, अरक्षत्, अभवत्, प्राप्नोत् इत्यादयः। [पाठ पढ़ते समय इन क्रियाओं को रेखांकित कीजिए।]