प्र1.
१. सामान्यतः भूतकाले लङ्-लकारस्य स्थाने क्तवतुप्रत्ययान्त-पदस्य प्रयोगः क्रियते। (धातुः / लट्-लकारः / लङ्-लकारः / क्तवतु-प्रत्ययान्त-पदम् — पुंलिङ्गं स्त्रीलिङ्गं च)
उत्तर
भूतकालं वक्तुं द्वौ मार्गौ स्तः — लङ्-लकारः (सः अपठत्) अथवा क्तवतु-प्रत्ययान्तं पदम् (सः पाठं पठितवान्)। द्वयोः अर्थः समानः।
[हिन्दी अर्थ — भूतकाल दो प्रकार से कहा जा सकता है — लङ्-लकार से या ‘क्तवतु’ प्रत्यय से बने पद से। स्त्रीलिङ्ग में ‘-वती’ और पुंलिङ्ग में ‘-वान्’ लगता है।]
| धातुः | लट्-लकारः (वर्तमानकालः) | लङ्-लकारः (भूतकालः) | क्तवतु-प्रत्ययान्त-पदम् (पुंलिङ्गं / स्त्रीलिङ्गम्) |
|---|---|---|---|
| पठ् | पठति | अपठत् | पठितवान् / पठितवती |
| लिख् | लिखति | अलिखत् | लिखितवान् / लिखितवती |
| खाद् | खादति | अखादत् | खादितवान् / खादितवती |
| पिब् (पा) | पिबति | अपिबत् | पीतवान् / पीतवती |
| रक्ष् | रक्षति | अरक्षत् | रक्षितवान् / रक्षितवती |
| कृ | करोति | अकरोत् | कृतवान् / कृतवती |
| भू | भवति | अभवत् | भूतवान् / भूतवती |
| मिल् | मिलति | अमिलत् | मिलितवान् / मिलितवती |
| चल् | चलति | अचलत् | चलितवान् / चलितवती |
| गच्छ् (गम्) | गच्छति | अगच्छत् | गतवान् / गतवती |
| नय् (नी) | नयति | अनयत् | नीतवान् / नीतवती |
| स्मर् (स्मृ) | स्मरति | अस्मरत् | स्मृतवान् / स्मृतवती |
| त्यज् | त्यजति | अत्यजत् | त्यक्तवान् / त्यक्तवती |
| पृच्छ् (प्रच्छ्) | पृच्छति | अपृच्छत् | पृष्टवान् / पृष्टवती |
| तिष्ठ् (स्था) | तिष्ठति | अतिष्ठत् | स्थितवान् / स्थितवती |
| पश्य् (दृश्) | पश्यति | अपश्यत् | दृष्टवान् / दृष्टवती |
| क्रीड् | क्रीडति | अक्रीडत् | क्रीडितवान् / क्रीडितवती |
Why it matters: पाठे एव अस्य प्रयोगः दृश्यते — “भारतीयाः सर्वस्वम् अर्पितवन्तः” (बहुवचनम्), “पन्नाधाया … स्वपुत्रं चन्दनं शायितवती” (स्त्रीलिङ्गम्)। [क्तवतु-पद कर्ता के लिङ्ग-वचन के अनुसार बदलता है, इसीलिए ‘शायितवती’ स्त्रीलिङ्ग है।]
Try This: पञ्च वाक्यानि द्वाभ्यां प्रकाराभ्यां लिखन्तु — यथा ‘बालिका पत्रम् अलिखत्’ = ‘बालिका पत्रं लिखितवती’।