दीपकम् अध्याय 12 योग्यताविस्तरः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
१. सामान्यतः भूतकाले लङ्-लकारस्य स्थाने क्तवतुप्रत्ययान्त-पदस्य प्रयोगः क्रियते। (धातुः / लट्-लकारः / लङ्-लकारः / क्तवतु-प्रत्ययान्त-पदम् — पुंलिङ्गं स्त्रीलिङ्गं च)
उत्तर

भूतकालं वक्तुं द्वौ मार्गौ स्तः — लङ्-लकारः (सः अपठत्) अथवा क्तवतु-प्रत्ययान्तं पदम् (सः पाठं पठितवान्)। द्वयोः अर्थः समानः।

[हिन्दी अर्थ — भूतकाल दो प्रकार से कहा जा सकता है — लङ्-लकार से या ‘क्तवतु’ प्रत्यय से बने पद से। स्त्रीलिङ्ग में ‘-वती’ और पुंलिङ्ग में ‘-वान्’ लगता है।]

धातुःलट्-लकारः (वर्तमानकालः)लङ्-लकारः (भूतकालः)क्तवतु-प्रत्ययान्त-पदम् (पुंलिङ्गं / स्त्रीलिङ्गम्)
पठ्पठतिअपठत्पठितवान् / पठितवती
लिख्लिखतिअलिखत्लिखितवान् / लिखितवती
खाद्खादतिअखादत्खादितवान् / खादितवती
पिब् (पा)पिबतिअपिबत्पीतवान् / पीतवती
रक्ष्रक्षतिअरक्षत्रक्षितवान् / रक्षितवती
कृकरोतिअकरोत्कृतवान् / कृतवती
भूभवतिअभवत्भूतवान् / भूतवती
मिल्मिलतिअमिलत्मिलितवान् / मिलितवती
चल्चलतिअचलत्चलितवान् / चलितवती
गच्छ् (गम्)गच्छतिअगच्छत्गतवान् / गतवती
नय् (नी)नयतिअनयत्नीतवान् / नीतवती
स्मर् (स्मृ)स्मरतिअस्मरत्स्मृतवान् / स्मृतवती
त्यज्त्यजतिअत्यजत्त्यक्तवान् / त्यक्तवती
पृच्छ् (प्रच्छ्)पृच्छतिअपृच्छत्पृष्टवान् / पृष्टवती
तिष्ठ् (स्था)तिष्ठतिअतिष्ठत्स्थितवान् / स्थितवती
पश्य् (दृश्)पश्यतिअपश्यत्दृष्टवान् / दृष्टवती
क्रीड्क्रीडतिअक्रीडत्क्रीडितवान् / क्रीडितवती
Why it matters: पाठे एव अस्य प्रयोगः दृश्यते — “भारतीयाः सर्वस्वम् अर्पितवन्तः” (बहुवचनम्), “पन्नाधाया … स्वपुत्रं चन्दनं शायितवती” (स्त्रीलिङ्गम्)। [क्तवतु-पद कर्ता के लिङ्ग-वचन के अनुसार बदलता है, इसीलिए ‘शायितवती’ स्त्रीलिङ्ग है।]
Try This: पञ्च वाक्यानि द्वाभ्यां प्रकाराभ्यां लिखन्तु — यथा ‘बालिका पत्रम् अलिखत्’ = ‘बालिका पत्रं लिखितवती’।
प्र2.
२. राज्यस्य सप्त अङ्गानि भवन्ति — १. स्वामी २. अमात्यः ३. सुहृत् ४. कोषः ५. राष्ट्रम् ६. दुर्गम् ७. बलम्। एतानि सुदृढानि चेत् राष्ट्रं सुदृढं भवति।
उत्तर

राज्यस्य सप्त अङ्गानि (सप्ताङ्गानि / प्रकृतयः) — कौटिल्यस्य अर्थशास्त्रे अपि एतानि एव प्रोक्तानि।

अङ्गम्अर्थः (संस्कृतम्)हिन्दी अर्थ
१. स्वामीराजा, शासकःराजा / शासक
२. अमात्यःमन्त्री, सचिवःमन्त्री, अमात्य
३. सुहृत्मित्रराज्यम्मित्र-राज्य
४. कोषःधनसञ्चयःखज़ाना
५. राष्ट्रम्जनपदः, प्रजा भूमिः चजनपद, भूमि और प्रजा
६. दुर्गम्किल्लः, रक्षास्थानम्किला
७. बलम्सेनासेना
पाठेन सम्बन्धः: पन्नाधायायाः कथायाम् एतत् एव सिद्धम् — यदा स्वामी (उत्तराधिकारी उदयसिंहः) रक्षितः, तदा एव मेवाडराज्यं सुदृढम् अभवत्। एकम् अपि अङ्गं दुर्बलं चेत् सम्पूर्णं राष्ट्रं दुर्बलं भवति। [सातों अंग मज़बूत हों तभी राष्ट्र मज़बूत होता है।]
प्र3.
३. प्राचीनकाले युद्धेषु विविधव्यूहानां रचना क्रियते स्म — यथा – चक्रव्यूहः, गरुडव्यूहः, सर्पव्यूहः, मकरव्यूहः, अर्धचन्द्रव्यूहः, मण्डलव्यूहः, ओरमीव्यूहः, क्रौञ्चव्यूहः, वज्रव्यूहः च इत्यादयः व्यूहाः।
उत्तर

व्यूहः = युद्धे सेनायाः विशिष्टा रचना (सैन्य-संरचना), यया शत्रुः वञ्च्यते रक्षा च दृढा भवति। पुस्तकस्य चित्रेषु षड् व्यूहाः दर्शिताः — गरुडव्यूहः, चक्र/मण्डलव्यूहः, सर्पव्यूहः, वज्रव्यूहः, मकरव्यूहः, अर्धचन्द्रव्यूहः च।

व्यूहःआकारःहिन्दी परिचय
चक्रव्यूहःचक्राकारः, बहुवलयःपहिये के समान गोल घेरे — महाभारत में अभिमन्यु इसी में घिरे थे
गरुडव्यूहःगरुडपक्षिणः आकारःगरुड़ के आकार का — मुख पर प्रमुख योद्धा, पंखों पर सेना
सर्पव्यूहःसर्पवत् वक्रा पङ्क्तिःसाँप जैसी टेढ़ी लम्बी पंक्ति
मकरव्यूहःमकरस्य (मगरस्य) आकारःमगरमच्छ के आकार की रचना
अर्धचन्द्रव्यूहःअर्धचन्द्राकारःआधे चाँद जैसी — शत्रु को दोनों छोरों से घेरने के लिए
मण्डलव्यूहःवर्तुलाकारःगोलाकार घेरा
वज्रव्यूहःवज्रस्य आकारःवज्र के आकार की, अत्यन्त दृढ़ रचना
क्रौञ्चव्यूहःक्रौञ्चपक्षिणः आकारःक्रौंच पक्षी के आकार की
ओरमीव्यूहःऊर्मि-वत् (तरङ्ग-वत्)लहर जैसी आगे-पीछे बढ़ती रचना
Did you know? ‘क्रियते स्म’ इति प्रयोगः अपि भूतकालम् एव सूचयति — लट् + स्म = भूतकालः। यथा ‘सा जानाति स्म’ = वह जानती थी। [‘स्म’ लगने पर वर्तमान क्रिया भूतकाल का अर्थ देती है — यह पाठ में भी आया है।]
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ