प्र1.
एकमात्रो भवेद् ह्रस्वः द्विमात्रो दीर्घ उच्यते। त्रिमात्रश्च प्लुतो ज्ञेयः व्यञ्जनं चार्धमात्रिकम्॥ — अस्य श्लोकस्य पदच्छेदम्, अन्वयम्, अर्थं भावं च लिखन्तु।
उत्तर
श्लोकः — याज्ञवल्क्य-शिक्षायाः (पृष्ठ 138)।
पदच्छेदः — एकमात्रः + भवेत् + ह्रस्वः + द्विमात्रः + दीर्घः + उच्यते + त्रिमात्रः + च + प्लुतः + ज्ञेयः + व्यञ्जनम् + च + अर्धमात्रिकम्।
अन्वयः — एकमात्रः (स्वरः) ह्रस्वः भवेत्। द्विमात्रः (स्वरः) दीर्घः उच्यते। त्रिमात्रः च (स्वरः) प्लुतः ज्ञेयः। व्यञ्जनं च अर्धमात्रिकम् (भवति)।
अर्थः — एकमात्र (स्वर) ‘ह्रस्व’ होता है। द्विमात्र (स्वर) ‘दीर्घ’ कहलाता है। त्रिमात्र (स्वर) ‘प्लुत’ जानना चाहिए। और व्यञ्जन तो अर्धमात्रिक (आधी मात्रा वाला) ही होता है।
स्वरः → एकमात्रः (१) = ह्रस्वः
स्वरः → द्विमात्रः (२) = दीर्घः
स्वरः → त्रिमात्रः (३) = प्लुतः
व्यञ्जनम् → अर्धमात्रम् (१/२) = अर्धमात्रिकम्
स्वरः → द्विमात्रः (२) = दीर्घः
स्वरः → त्रिमात्रः (३) = प्लुतः
व्यञ्जनम् → अर्धमात्रम् (१/२) = अर्धमात्रिकम्
भावः: यह श्लोक संस्कृत के समस्त वर्णों की मात्रा-व्यवस्था को एक ही पद्य में बाँध देता है — स्वरों की त्रिविधा मात्राः और व्यञ्जनों की एकविधा अर्धमात्रा। इस प्रकार संस्कृत-भाषा के वर्णों की कुल चतुर्विधाः मात्राः सिद्ध होती हैं। शुद्ध उच्चारण तथा छन्दोबद्ध श्लोक-रचना — दोनों का आधार यही गणना है।
व्याकरण-सङ्केत: भवेत् = भू धातु, विधिलिङ् लकार, प्रथमपुरुष एकवचन। उच्यते = वच् धातु, कर्मवाच्य, लट् लकार। ज्ञेयः = ज्ञा + यत् (कृदन्त) — ‘जानने योग्य’। चार्धमात्रिकम् = च + अर्धमात्रिकम् (सवर्णदीर्घ सन्धिः)।