कक्षा ७ संस्कृत अध्याय 13 वर्णमात्रा-परिचयः के लिए एनसीईआरटी समाधान

अद्यतन 2026-09-19

इस अध्याय के बारे में

पाठ का स्वरूप — यह ‘अतिरिक्तम् अध्ययनम्’ खण्ड का पहला पाठ है। श्रद्धा नामक छात्रा और अध्यापक का संवाद है। श्रद्धा का प्रश्न — ‘कः एषः स्वराणां प्लुतः नाम त्रिमात्रः ?’ — से पूरा पाठ आरम्भ होता है। चतुर्विधाः मात्राः — ह्रस्वः = एकमात्रः (१), दीर्घः = द्विमात्रः (२), प्लुतः = त्रिमात्रः (३), व्यञ्जनम् = अर्धमात्रम् (१/२) । तीन मात्राएँ केवल स्वरों में होती हैं; व्यञ्जनों में सदा अर्धमात्रा ही होती है। २२ स्वराः — समानाक्षराणि (अ आ अ३, इ ई इ३, उ ऊ उ३, ऋ ॠ ऋ३, ऌ – ऌ३) = १४ तथा सन्ध्यक्षराणि (ए ए३, ऐ ऐ३, ओ ओ३, औ औ३) = ८ — कुल २२ स्वर । प्लुत का प्रयोग — दो स्थलों पर — (क) दूर से किसी को पुकारते समय ( हे३ राम ! , अत्र आगच्छ कुमार३ ! ), तथा (ख) वेदमन्त्र के आरम्भ में ओंकार के उच्चारण में ( ओ३म् — भूर्भुवः स्वः )। दो श्लोक — याज्ञवल्क्य-शिक्षा का ‘एकमात्रो भवेद् ह्रस्वः…’ मात्राओं की परिभाषा देता

त्वरित पुनरावृत्ति
शब्दःअर्थः (संस्कृतम्)हिन्दी अर्थव्याकरण / टिप्पणी
उच्यतेकथ्यतेकहा जाता हैकर्मवाच्यम्, लट् लकार, प्र.पु. एकवचनम्
ज्ञेयःज्ञातव्यःजानना चाहिएकृदन्तम् (यत्-प्रत्ययः), पुं., प्रथमा एकवचनम्
भेदःप्रकारःविभाग / प्रकारपुंलिङ्गम्, प्रथमा एकवचनम्
उपभेदःउपप्रकारःउपविभागपुंलिङ्गम्, प्रथमा एकवचनम्
कुक्कुटःकृकवाकुःमुर्गापुंलिङ्गम्, अकारान्तः
रौतिविरौतिबाँग देता हैरु धातु, लट् लकार, प्र.पु. एकवचनम्
रुवन्तिविरुवन्तिबाँग देते हैंरु धातु, लट् लकार, प्र.पु. बहुवचनम्
ध्यानं निदधतुअवधानं ददतुध्यान दीजिएलोट् लकार (आदरार्थम्)
अल्पकालिकःलघु-काल-प्रमाणःस्वल्प समय वालाविशेषणम्, पुंलिङ्गम्
लम्बकालिकःलम्बमान-काल-प्रमाणःलम्बे समय वालाविशेषणम्, पुंलिङ्गम्
अतिविलम्बकालिकःअधिक-लम्बमान-काल-प्रमाणःअधिक लम्बे समय वालाविशेषणम्, पुंलिङ्गम्
चाषःनीलकण्ठः पक्षीनीलकण्ठ (Indian Roller)पुंलिङ्गम्, अकारान्तः
वायसःकाकः पक्षीकौआपुंलिङ्गम्, अकारान्तः
शिखीमयूरः पक्षीमोरपुंलिङ्गम्, इन्नन्तः (शिखिन्)
नकुलःसूचिरदनःनेवलापुंलिङ्गम्, अकारान्तः
अयोगवाहौअनुस्वार-विसर्गौअनुस्वार और विसर्गपुंलिङ्गम्, प्रथमा द्विवचनम्
अवग्रहः‘ऽ’ इति चिह्नम्लुप्त ‘अ’ का चिह्नपुंलिङ्गम्; उच्चारणं न भवति
ऐतिह्यम्पुरातन-वृत्तान्तःइतिहासनपुंसकलिङ्गम्, अकारान्तम्
  1. पाठे विद्यमानाः प्रश्नाः
  2. श्लोक-व्याख्या
  3. वयं शब्दार्थान् जानीमः
  4. वयम् अभ्यासं कुर्मः
  5. वयम् अभ्यासं कुर्मः
  6. वयम् अभ्यासं कुर्मः
  7. वयम् अभ्यासं कुर्मः
  8. परियोजनाकार्यम्
  9. कार्यकलापः
क्या यह उपयोगी रहा?