दीपकम् अध्याय 2 सुभाषितानि

पदच्छेदः — वस्त्रेण, वपुषा, वाचा, विद्यया, विनयेन, च, वकारैः, पञ्चभिः, युक्तः, नरः, भवति, पूजितः ।

अन्वयः — वस्त्रेण वपुषा वाचा विद्यया विनयेन च (इति एतैः) पञ्चभिः वकारैः युक्तः नरः पूजितः भवति ।

अर्थः (हिन्दी) — वस्त्र, शरीर, वाणी, विद्या और विनय — इन पाँच ‘व’कारों से युक्त मनुष्य संसार में पूजित (आदरणीय) होता है।

भावः — यः जनः समुचितानि वस्त्राणि धरति, शरीरेण स्वस्थः अस्ति, सदा सुमधुरं हितकरं च वचनं वदति, सर्वदा अध्ययने संलग्नः भवति, तथा च विनम्रतया व्यवहरति — तादृशः पञ्चभिः वकारैः युक्तः मनुष्यः लोके सम्मानं प्राप्नोति ।

पदच्छेदः — षड्, दोषाः, पुरुषेण, इह, हातव्याः, भूतिम्, इच्छता, निद्रा, तन्द्रा, भयम्, क्रोधः, आलस्यम्, दीर्घसूत्रता ।

अन्वयः — इह भूतिम् इच्छता पुरुषेण निद्रा तन्द्रा भयं क्रोधः आलस्यं दीर्घसूत्रता (च इत्येते) षड् दोषाः हातव्याः ।

अर्थः (हिन्दी) — इस संसार में ऐश्वर्य (उन्नति) चाहने वाले मनुष्य को छह दोष छोड़ देने चाहिए — अधिक नींद, आलस-भरी जड़ता, भय, क्रोध, आलस्य और काम को टालते रहना।

भावः — अस्मासु निद्रादयः षड् दोषाः भवन्ति । एते अस्माकम् ऐश्वर्यस्य उन्नतेश्च अवरोधकाः भवन्ति । अतः यदि मानवः स्वजीवने धनिकः विद्वान् वा भवितुम् इच्छति, ऐश्वर्यं वैभवं च प्राप्तुं वाञ्छति, तर्हि सः अतिनिद्रां, तन्द्रां, भीतिं, क्रोधम्, आलस्यं, विलम्बेन कार्यकरणस्य प्रवृत्तिं च — एतान् षड् दोषान् परित्यजेत् ।

पदच्छेदः — अद्भिः, गात्राणि, शुध्यन्ति, मनः, सत्येन, शुध्यति, विद्या-तपोभ्याम्, भूतात्मा, बुद्धिः, ज्ञानेन, शुध्यति ।

अन्वयः — गात्राणि अद्भिः शुध्यन्ति । मनः सत्येन शुध्यति । भूतात्मा विद्यातपोभ्यां शुध्यति । बुद्धिः ज्ञानेन शुध्यति ।

अर्थः (हिन्दी) — शरीर के अङ्ग जल से शुद्ध होते हैं, मन सत्य से, जीवात्मा विद्या और तप से, तथा बुद्धि ज्ञान से शुद्ध होती है।

भावः — प्रतिदिनं स्नानेन मानवस्य शरीरं स्वच्छं भवति । सत्येन मनः पवित्रं भवति; सत्यकथनेन मनसि द्वन्द्वः भीतिः च न भवति । नित्यं विद्याभ्यासेन परिश्रमेण च जीवस्य शुद्धिः भवति । ज्ञानेन च बुद्धिः निर्मला भवति । अतः मनुष्यः नित्यं स्नानं, सत्यकथनं, विद्याभ्यासं, परिश्रमं, ज्ञानार्जनं च कुर्यात् ।

पदच्छेदः — उत्तरम्, यत्, समुद्रस्य, हिमाद्रेः, च, एव, दक्षिणम्, वर्षम्, तद्, भारतम्, नाम, भारती, यत्र, सन्ततिः ।

अन्वयः — यत् समुद्रस्य उत्तरं हिमाद्रेः च दक्षिणं तद् एव भारतं नाम वर्षम्, यत्र भारती सन्ततिः (अस्ति) ।

अर्थः (हिन्दी) — जो भूभाग समुद्र के उत्तर में और हिमालय के दक्षिण में है, वही ‘भारत’ नामक वर्ष (देश) है, जहाँ भरत की सन्तान (भारतीय) रहती है।

भावः — अस्मिन् सुभाषिते सुभाषितकारः भारतस्य भौगोलिकं स्वरूपं वर्णयति । हिन्दमहासागरस्य उत्तरभागे हिमालयस्य च दक्षिणभागे यः भूभागः अस्ति, तस्य भूभागस्य नाम भारतवर्षम् । अत्रत्याः नागरिकाः भारतीयाः इति प्रसिद्धाः ।

पदच्छेदः — जलबिन्दु-निपातेन, क्रमशः, पूर्यते, घटः, सः, हेतुः, सर्वविद्यानाम्, धर्मस्य, च, धनस्य, च ।

अन्वयः — घटः क्रमशः जलबिन्दु-निपातेन पूर्यते; सः हेतुः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च भवति ।

अर्थः (हिन्दी) — जल की बूँदों के गिरने से घड़ा धीरे-धीरे भर जाता है। यही (क्रमशः संचय का) नियम समस्त विद्याओं, धर्म और धन की प्राप्ति का भी कारण है।

भावः — यथा निरन्तरं जलस्य बिन्दूनां पतनेन रिक्तः अपि घटः पूर्णः भवति, तथैव जीवने निरन्तरम् अभ्यासेन सामान्यः अपि मानवः सर्वप्रकारकं ज्ञानं, धर्मं, धनं च लभते ।

पदच्छेदः — यः, पठति, लिखति, पश्यति, परिपृच्छति, पण्डितान्, उपाश्रयति, तस्य, दिवाकरकिरणैः, नलिनीदलम्, इव, विस्तारिता, बुद्धिः ।

अन्वयः — यः पठति लिखति पश्यति परिपृच्छति पण्डितान् उपाश्रयति च, तस्य बुद्धिः दिवाकरकिरणैः नलिनीदलम् इव विस्तारिता भवति ।

अर्थः (हिन्दी) — जो पढ़ता है, लिखता है, देखता है, आदरपूर्वक प्रश्न पूछता है और विद्वानों के पास रहता है — उसकी बुद्धि वैसे ही खिल उठती है जैसे सूर्य की किरणों से कमल का दल खिल जाता है।

भावः — अस्माभिः आत्मविकासाय सर्वथा श्रेष्ठजनैः सह सङ्गतिः वासश्च कर्तव्यः । यतो हि यः निरन्तरं पठति (अर्थात् स्वाध्यायं करोति), लिखति, पश्यति, विविधान् प्रश्नान् करोति (स्वस्य संशयं दूरीकरोति), ज्ञानिजनानाम् आश्रये (समीपे) तिष्ठति — तस्य बुद्धिः तथैव वर्धते यथा सूर्यस्य किरणैः कमलं पूर्णतया विकसितं भवति ।

पदच्छेदः — प्रियवाक्य-प्रदानेन, सर्वे, तुष्यन्ति, जन्तवः, तस्मात्, तद्, एव, वक्तव्यम्, वचने, का, दरिद्रता ।

अन्वयः — सर्वे जन्तवः प्रियवाक्यप्रदानेन तुष्यन्ति, तस्मात् तद् एव वक्तव्यम्; वचने का दरिद्रता ?

अर्थः (हिन्दी) — प्रिय वचन कहने से सभी प्राणी सन्तुष्ट हो जाते हैं; इसलिए वही (प्रिय वचन) बोलना चाहिए। वचन में कैसी कंजूसी?

भावः — मधुरभाषणेन सर्वे अपि प्राणिनः — अस्माकं सर्वाणि मित्राणि, माता, पिता, भ्राता इत्यादयः — प्रसन्नाः भवन्ति । मधुरभाषणेन कापि हानिः नास्ति । अतः सर्वदा मधुरभाषणम् एव करणीयम् । मधुरभाषणे कदापि सङ्कोचः न करणीयः ।

पदच्छेदः — आलस्यम्, हि, मनुष्याणाम्, शरीरस्थः, महान्, रिपुः, न, अस्ति, उद्यमसमः, बन्धुः, कृत्वा, यम्, न, अवसीदति ।

अन्वयः — आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः (अस्ति) । उद्यमसमः बन्धुः न अस्ति, (जनः) यं (उद्यमं) कृत्वा न अवसीदति ।

अर्थः (हिन्दी) — आलस्य ही मनुष्यों का शरीर में ही बैठा हुआ बड़ा शत्रु है। परिश्रम के समान कोई बन्धु नहीं, जिसे करके मनुष्य कभी दुःखी नहीं होता।

भावः — आलस्यम् एव मनुष्यस्य शरीरे विद्यमानः महान् शत्रुः अस्ति । तत् एव अस्माकं कार्यस्य सम्पादने अवरोधकं भवति । परिश्रमः एव अस्माकं वास्तविकं मित्रम् अस्ति । यः परिश्रमं करोति सः कदापि दुःखं न प्राप्नोति ।

पदच्छेदः — अष्टादश-पुराणेषु, व्यासस्य, वचन-द्वयम्, परोपकारः, पुण्याय, पापाय, परपीडनम् ।

अन्वयः — अष्टादशपुराणेषु व्यासस्य वचनद्वयम् (अस्ति) — परोपकारः पुण्याय, परपीडनं पापाय (च भवति) ।

अर्थः (हिन्दी) — अठारह पुराणों में व्यास जी की दो ही बातें हैं — दूसरों का उपकार करना पुण्य के लिए है, और दूसरों को पीड़ा देना पाप के लिए।

भावः — महर्षेः वेदव्यासस्य अष्टादशपुराणानां सारः वचनद्वये अस्ति —

• परेषाम् उपकारेण पुण्यं भवति ।
• परेषां पीडनेन पापं भवति ।

अतः अस्माभिः सर्वदा परोपकारः करणीयः; अन्येषां पीडनं कदापि न करणीयम् ।