दीपकम् अध्याय 2 वयम् अभ्यासं कुर्मः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
मधुरवाण्या सर्वे प्रसन्नाः भवन्ति ।
उत्तर

समानार्थकः श्लोकांशः — प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः । (श्लोक ७)

[हिन्दी — प्रिय वचन कहने से सभी प्राणी सन्तुष्ट होते हैं। ‘मधुरवाणी’ = ‘प्रियवाक्य’, ‘प्रसन्नाः भवन्ति’ = ‘तुष्यन्ति’।]

प्र2.
परिश्रमेण तुल्यः बान्धवः नास्ति ।
उत्तर

समानार्थकः श्लोकांशः — नास्त्युद्यमसमो बन्धुः (कृत्वा यं नावसीदति) । (श्लोक ८)

[हिन्दी — उद्यम (परिश्रम) के समान कोई बन्धु नहीं। ‘परिश्रमेण तुल्यः’ = ‘उद्यमसमः’, ‘बान्धवः’ = ‘बन्धुः’।]

प्र3.
परोपकारेण मानवस्य पुण्यार्जनं भवति ।
उत्तर

समानार्थकः श्लोकांशः — परोपकारः पुण्याय (पापाय परपीडनम्) । (श्लोक ९)

[हिन्दी — परोपकार पुण्य के लिए होता है, अर्थात् दूसरों का भला करने से पुण्य मिलता है।]

प्र4.
हिन्दमहासागरात् हिमालयपर्यन्तं भारतवर्षम् ।
उत्तर

समानार्थकः श्लोकांशः — उत्तरं यत् समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणम् । वर्षं तद् भारतं नाम (भारती यत्र सन्ततिः) । (श्लोक ४)

[हिन्दी — जो समुद्र के उत्तर में और हिमालय के दक्षिण में है वही भारत नामक देश है। ‘हिन्दमहासागरः’ = ‘समुद्रः’, ‘हिमालयः’ = ‘हिमाद्रिः’।]

क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ