दीपकम् अध्याय 2 वयम् अभ्यासं कुर्मः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
अधः रिक्तस्थानानि तृतीयाविभक्तेः समुचितरूपैः पूरयन्तु — एकवचनम् / द्विवचनम् / बहुवचनम् : (सुधाखण्डेन – सुधाखण्डाभ्याम् – सुधाखण्डैः), (वृक्षेण – …… – ……), (…… – लताभ्याम् – लताभिः), (…… – देशाभ्याम् – देशैः), (पुण्येन – …… – ……), (…… – …… – विनयैः)
उत्तर

पहली पंक्ति पुस्तक में उदाहरण-रूप में भरी हुई है। शेष रिक्त स्थान (मोटे अक्षरों में) इस प्रकार भरे जाएँगे —

शब्दः (लिङ्गम्)एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
सुधाखण्ड (पुं.)सुधाखण्डेनसुधाखण्डाभ्याम्सुधाखण्डैः
वृक्ष (पुं.)वृक्षेणवृक्षाभ्याम्वृक्षैः
लता (स्त्री.)लतयालताभ्याम्लताभिः
देश (पुं.)देशेनदेशाभ्याम्देशैः
पुण्य (नपुं.)पुण्येनपुण्याभ्याम्पुण्यैः
विनय (पुं.)विनयेनविनयाभ्याम्विनयैः
तृतीया-विभक्तेः प्रत्ययाः
अकारान्त पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग → -एन | -आभ्याम् | -ऐः
(छात्र → छात्रेण, छात्राभ्याम्, छात्रैः; ज्ञान → ज्ञानेन, ज्ञानाभ्याम्, ज्ञानैः)
आकारान्त स्त्रीलिङ्ग → -अया | -आभ्याम् | -आभिः
(लता → लतया, लताभ्याम्, लताभिः; छात्रा → छात्रया, छात्राभ्याम्, छात्राभिः)
ऐसा क्यों: बहुवचन में पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग को ‘-ऐः’ मिलता है पर स्त्रीलिङ्ग को ‘-भिः’ — इसीलिए ‘देशैः’ पर ‘लताभिः’। यही अन्तर पहचानकर तालिका भरनी है।
टिप्पणी: ‘सुधाखण्ड’ का अर्थ है चाक (chalk) का टुकड़ा — कक्षा की ही वस्तु से उदाहरण दिया गया है।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ