दीपकम् अध्याय 1 अभ्यासात् जायते सिद्धिः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
सर्वेषां मनः कीदृशं भवेत् ?
उत्तर

सर्वेषां मनः समानं सामञ्जस्ययुतम् एकरूपं च भवेत्। (हिन्दी — सबका मन समान, सामञ्जस्ययुक्त तथा एकरूप होना चाहिए।)

आधार-मन्त्रः:समानमस्तु वो मनो यथा वः सुसहासति॥३॥” — तुम्हारा मन समान हो, जिससे तुम्हारा संघटन सुन्दर बने। दूसरे मन्त्र में भी यही कहा है — “समानं मनः सह चित्तमेषाम्।”
व्याकरण-सङ्केत: ‘कीदृशं’ नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन है (क्योंकि ‘मनः’ नपुंसकलिङ्ग एकवचन है), अतः उत्तर भी समानम् — नपुंसकलिङ्ग एकवचन में ही होगा, ‘समानाः’ नहीं।
प्र2.
सङ्गच्छध्वं संवदध्वम् इत्यस्य कः अभिप्रायः ?
उत्तर

‘सङ्गच्छध्वं संवदध्वम्’ इत्यस्य अभिप्रायः अस्ति — यूयं सर्वे मिलित्वा अग्रे गच्छत, संभूय अभ्युदयं साधयत, परस्परं सम्यक् विचारविनिमयं कुर्वन्तः एकस्वरेण वदत च। (हिन्दी — इसका अभिप्राय है — तुम सब मिलकर आगे बढ़ो, साथ मिलकर उन्नति करो, और आपस में भली-भाँति विचारों का आदान-प्रदान करते हुए एक स्वर में बोलो।)

पदम्अभिप्रायः
सङ्गच्छध्वम्परिवारे, गणे, समाजे, राष्ट्रे, विश्वे च मिलित्वा अग्रे गच्छत — साथ चलो
संवदध्वम्परस्परं विचारविनिमयं कृत्वा एकस्वरेण वदत — एक स्वर में बोलो
गहराई में: ‘संवदध्वम्’ का अर्थ केवल ‘एक-सा बोलना’ नहीं है। ‘सं + वद्’ का भाव है — संवाद, अर्थात् पहले एक-दूसरे को सुनना, फिर सहमति बनाना, तब एक स्वर में बोलना। बिना संवाद के बनी एकरूपता ऊपर-ऊपर की होती है; इसीलिए ऋषि पहले संवाद माँगता है।
प्र3.
सर्वे किं परित्यज्य ऐक्यभावेन जीवेयुः ?
उत्तर

सर्वे वैमनस्यं (मनोभेदं द्वेषभावं च) परित्यज्य ऐक्यभावेन जीवेयुः। (हिन्दी — सब लोग वैमनस्य अर्थात् मनोभेद और द्वेषभाव को छोड़कर एकता के भाव से जिएँ।)

आधारवाक्यम्: पाठ में स्पष्ट कहा है — “इत्थं यूयं सर्वे वैमनस्यं परित्यज्य ऐक्यभावेन जीवत, तथा सर्वे अभीष्टफलानि च प्राप्नुत।” चित्र-संवाद में भी हार का कारण यही ‘मनोभेदः द्वेषभावः च’ बताया गया था — अर्थात् पाठ का आरम्भ और मन्त्र का सन्देश, दोनों एक ही बात कहते हैं।
व्याकरण-सङ्केत: ‘परित्यज्य’ ल्यबन्त (पूर्वकालिक) रूप है — ‘छोड़कर’। इसके साथ जो छोड़ा जाता है, वह द्वितीया विभक्ति में आता है, इसीलिए वैमनस्यम् (द्वितीया एकवचन)।
प्र4.
अस्मिन् पाठे का प्रेरणा अस्ति ?
उत्तर

अस्मिन् पाठे सङ्घटितरूपेण सहजीवनस्य कृते प्रेरणा अस्ति। (हिन्दी — इस पाठ में संगठित रूप से मिल-जुलकर जीने की प्रेरणा है।)

आधारवाक्यम्: “एतैः मन्त्रैः सङ्घटितरूपेण सहजीवनस्य कृते प्रेरणा लभ्यते। एतेन स्वजीवने लोके च प्रसन्नता, सौमनस्यम्, उत्साहः, आयुः, आरोग्यं, विजयः, समृद्धिः, धर्मः, ज्ञानप्राप्तिः, आत्मतृप्तिः च भवति।”
पाठस्य सन्देशः —
१. मिलित्वा कर्म कुरुत (संगच्छध्वम्)
२. संवादेन एकस्वरेण वदत (संवदध्वम्)
३. परस्परं मनोभावान् जानीत (मनांसि जानताम्)
४. समानः सङ्कल्पः, समानं हृदयं, समानं मनः (आकूतिः, हृदयानि, मनः)
= सङ्घटनम् एव अभ्युदयस्य मूलम्
Tip: यह प्रश्न बार-बार पूछा जाता है। उत्तर में एक वाक्य ‘सङ्घटितरूपेण सहजीवनस्य प्रेरणा’ अवश्य लिखें, फिर एक-दो पंक्ति में यह जोड़ें कि इससे परिवार, समाज तथा राष्ट्र में सुख, शान्ति और मैत्रीभाव विराजते हैं।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ