दीपकम् अध्याय 10 अभ्यासात् जायते सिद्धिः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
यथा — अथैकदा = अथ + एकदा — एवमेव अधोलिखितानां पदानां रिक्तस्थानानि पूरयत — वृत्त्यर्थम्, कस्मादपि, कोऽपि, राजपुत्रोऽस्मि, यथेष्टम्, वेतनार्पणेन, तदालोक्य, ततोऽसौ, वर्त्तनार्थिनो, तदवशिष्टं, राजदर्शनादनन्तरं, वेति, राजलक्ष्मीरुवाच, चार्द्धं, बहिर्नगरादालोकिता, कापि, प्रत्युवाच, राजलक्ष्मीरस्मि, स्थास्यामीति, भुजच्छायायां, अस्त्यत्र, कश्चिदुपायो।
उत्तर

पुस्तक में जो स्थान रिक्त छोड़े गए हैं, वे नीचे नारङ्गी रंग वाले खाने में भरे गए हैं।

सन्धिपदम्=विच्छेदःसन्धेः नाम
अथैकदा (यथा)=अथ + एकदावृद्धि-सन्धिः (अ + ए = ऐ)
वृत्त्यर्थम्=वृत्ति + अर्थम्यण्-सन्धिः (इ + अ = य्)
कस्मादपि=कस्मात् + अपिजश्त्व-सन्धिः (त् + अ = द्)
कोऽपि=कः + अपिविसर्ग(पूर्वरूप)-सन्धिः
राजपुत्रोऽस्मि=राजपुत्रः + अस्मिविसर्ग(पूर्वरूप)-सन्धिः
यथेष्टम्=यथा + इष्टम्गुण-सन्धिः (आ + इ = ए)
वेतनार्पणेन=वेतन + अर्पणेनदीर्घ-सन्धिः (अ + अ = आ)
तदालोक्य=तत् + आलोक्यजश्त्व-सन्धिः (त् + आ = द्)
ततोऽसौ=ततः + असौविसर्ग(पूर्वरूप)-सन्धिः
वर्त्तनार्थिनो=वर्त्तन + अर्थिनःदीर्घ-सन्धिः (अ + अ = आ)
तदवशिष्टं=तत् + अवशिष्टम्जश्त्व-सन्धिः (त् + अ = द्)
राजदर्शनादनन्तरं=राजदर्शनात् + अनन्तरम्जश्त्व-सन्धिः
वेति=वा + इतिगुण-सन्धिः (आ + इ = ए)
राजलक्ष्मीरुवाच=राजलक्ष्मीः + उवाचविसर्ग-सन्धिः (ः + उ = र्)
चार्द्धं= + अर्धम्दीर्घ-सन्धिः (अ + अ = आ)
बहिर्नगरादालोकिता=बहिः + नगरात् + आलोकिताविसर्ग-सन्धिः (ः + न् = र्) तथा जश्त्व-सन्धिः
कापि=का + अपिदीर्घ-सन्धिः (आ + अ = आ)
प्रत्युवाच=प्रति + उवाचयण्-सन्धिः (इ + उ = य्)
राजलक्ष्मीरस्मि=राजलक्ष्मीः + अस्मिविसर्ग-सन्धिः (ः + अ = र्)
स्थास्यामीति=स्थास्यामि + इतिदीर्घ-सन्धिः (इ + इ = ई)
भुजच्छायायां=भुज + छायायाम्छत्व(तुक्-आगम)-सन्धिः
अस्त्यत्र=अस्ति + अत्रयण्-सन्धिः (इ + अ = य्)
कश्चिदुपायो=कश्चित् + उपायःजश्त्व-सन्धिः (त् + उ = द्)
तीन काम की पहचान:
विसर्ग के बाद ‘अ’ हो तो विसर्ग और ‘अ’ मिलकर ‘ओऽ’ बनते हैं — कः + अपि = कोऽपि, ततः + असौ = ततोऽसौ
विसर्ग के बाद स्वर (अ को छोड़कर) या मृदु व्यञ्जन हो तो विसर्ग ‘र्’ बन जाता है — राजलक्ष्मीः + उवाच = राजलक्ष्मीरुवाच, बहिः + नगरात् = बहिर्नगरात्
‘त्’ के बाद स्वर हो तो ‘त्’ का ‘द्’ हो जाता है (जश्त्व) — तत् + आलोक्य = तदालोक्य, कश्चित् + उपायः = कश्चिदुपायः
ध्यातव्यम्:चार्द्धं’ पाठ में ‘स्थितस्य चार्द्धं दरिद्रेभ्यो ददाति’ के रूप में आया है = च + अर्धम् (‘और आधा’)। तथा ‘वर्त्तनार्थिनो’ का पूरा विच्छेद ‘वर्त्तन + अर्थिनः’ है; पाठ में यही शब्द ‘वेतनार्थिनो’ (वेतन + अर्थिनः) रूप में भी मिलता है — दोनों का अर्थ ‘वेतन चाहने वाले का’ ही है।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ