दीपकम् अध्याय 10 अभ्यासात् जायते सिद्धिः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
(क) वृत्त्यर्थमागतो राजपुत्रोऽस्मि।
उत्तर
पदच्छेदः — वृत्ति + अर्थम् + आगतः + राजपुत्रः + अस्मि।
लेखनीयं रूपम् — वृत्त्यर्थम् आगतः राजपुत्रः अस्मि।
हिन्दी अर्थ: मैं आजीविका के लिए आया हुआ राजपुत्र हूँ।
सन्धियाँ: वृत्त्यर्थम् = वृत्ति + अर्थम् (यण्); ‑अर्थमागतो = अर्थम् + आगतः; आगतो राजपुत्रोऽस्मि — ‘आगतः’ का विसर्ग ‘र’ के पहले ‘ओ’ हुआ, तथा राजपुत्रः + अस्मि = राजपुत्रोऽस्मि (पूर्वरूप-सन्धि)।
प्र2.
(ख) अथैकदा कृष्णचतुर्दश्यामर्धरात्रे स राजा श्रुतवान् करुणरोदनध्वनिं कञ्चन।
उत्तर
पदच्छेदः — अथ + एकदा + कृष्णचतुर्दश्याम् + अर्धरात्रे + सः + राजा + श्रुतवान् + करुणरोदनध्वनिम् + कञ्चन।
लेखनीयं रूपम् — अथ एकदा कृष्णचतुर्दश्याम् अर्धरात्रे सः राजा श्रुतवान् करुणरोदनध्वनिं कञ्चन।
हिन्दी अर्थ: इसके बाद एक बार कृष्णपक्ष की चतुर्दशी की आधी रात को उस राजा ने कोई करुण क्रन्दन-ध्वनि सुनी।
सन्धियाँ: अथैकदा = अथ + एकदा (वृद्धि); कृष्णचतुर्दश्यामर्धरात्रे = कृष्णचतुर्दश्याम् + अर्धरात्रे।
व्याकरण-सङ्केतः: ‘कृष्णचतुर्दश्याम्’ तथा ‘अर्धरात्रे’ दोनों सप्तमी एकवचन — कालाधिकरण। ‘श्रुतवान्’ क्तवतु-प्रत्ययान्त भूतकालिक कर्तृवाच्य रूप।
प्र3.
(ग) तदहमपि गच्छामि पृष्ठतोऽस्य निरूपयामि च किमेतदिति।
उत्तर
पदच्छेदः — तत् + अहम् + अपि + गच्छामि + पृष्ठतः + अस्य + निरूपयामि + च + किम् + एतत् + इति।
लेखनीयं रूपम् — तत् अहम् अपि गच्छामि पृष्ठतः अस्य, निरूपयामि च किम् एतत् इति।
हिन्दी अर्थ: इसलिए मैं भी इसके पीछे-पीछे जाता हूँ और देखता हूँ कि यह क्या (माजरा) है।
सन्धियाँ: तदहमपि = तत् + अहम् + अपि (जश्त्व); पृष्ठतोऽस्य = पृष्ठतः + अस्य (पूर्वरूप); किमेतदिति = किम् + एतत् + इति।
प्र4.
(घ) अस्त्यत्र कश्चिदुपायो येन भगवत्याः पुनरिह चिरवासो भवति।
उत्तर
पदच्छेदः — अस्ति + अत्र + कश्चित् + उपायः + येन + भगवत्याः + पुनः + इह + चिरवासः + भवति।
लेखनीयं रूपम् — अस्ति अत्र कश्चित् उपायः येन भगवत्याः पुनः इह चिरवासः भवति।
हिन्दी अर्थ: क्या यहाँ कोई ऐसा उपाय है जिससे आपका फिर यहाँ चिरकाल तक निवास हो जाए?
सन्धियाँ: अस्त्यत्र = अस्ति + अत्र (यण्); कश्चिदुपायो = कश्चित् + उपायः (जश्त्व); पुनरिह = पुनः + इह (विसर्ग → र्); ‘चिरवासो भवति’ में चिरवासः + भवति (विसर्ग → ओ)।
प्र5.
(ङ) एकैवात्र प्रवृत्तिः सा चातीव दुःसाध्या।
उत्तर
पदच्छेदः — एका + एव + अत्र + प्रवृत्तिः + सा + च + अतीव + दुःसाध्या।
लेखनीयं रूपम् — एका एव अत्र प्रवृत्तिः, सा च अतीव दुःसाध्या।
हिन्दी अर्थ: यहाँ एक ही उपाय (आचरण) है, और वह अत्यन्त कठिन है।
सन्धियाँ: एकैव = एका + एव (वृद्धि-सन्धि, आ + ए = ऐ); एकैवात्र = एकैव + अत्र (दीर्घ); चातीव = च + अतीव (दीर्घ)।
व्याकरण-सङ्केतः: ‘एका’, ‘सा’, ‘दुःसाध्या’ — तीनों स्त्रीलिङ्ग प्रथमा एकवचन हैं, क्योंकि ये सब ‘प्रवृत्तिः’ (स्त्रीलिङ्ग) से जुड़े हैं।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ