प्र1.
कर्तृवाच्यं किम् ? उदाहरणैः सह स्पष्टीकुरुत। (पृष्ठ 128)
उत्तर
नियमः — कर्तृवाच्ये वाक्ये कर्तृपदस्य प्रथमा विभक्तिः भवति, क्रियापदं च कर्तृपदानुसारि भवति। अर्थात् क्रियापदस्य पुरुषः वचनं च कर्तृपदस्य अनुसारेण भवति। वाक्ये कर्मपदम् अस्ति चेत् तस्य द्वितीया विभक्तिः भवति।
हिन्दी में: कर्तृवाच्य में कर्ता प्रधान होता है — कर्ता प्रथमा में, कर्म द्वितीया में, और क्रिया कर्ता के पुरुष-वचन के अनुसार बदलती है।
पुस्तक के उदाहरण (पृष्ठ 129):
| पुरुषः | एकवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | बालकः ग्रामं गच्छति। | बालकाः ग्रामं गच्छन्ति। |
| मध्यमपुरुषः | त्वं ग्रामं गच्छसि। | यूयं ग्रामं गच्छथ। |
| उत्तमपुरुषः | अहं ग्रामं गच्छामि। | वयं ग्रामं गच्छामः। |
पाठात् उदाहरणानि: ‘वीरवरः स्वावासं गत्वा … प्राबोधयत्’ · ‘राजा स्वप्रासादं प्राविशत्’ · ‘महीपतिः समग्रकर्णाटप्रदेशम् अयच्छत्’ — तीनों में कर्ता प्रथमा में, कर्म (स्वावासम्/स्वप्रासादम्/प्रदेशम्) द्वितीया में और क्रिया कर्ता के अनुसार है।