प्र1.
राजा (असौ) — “तदेतत्परित्यक्तेन मम राज्येनापि किं प्रयोजनम् ?” — एतत् कः, कदा च अवदत् ? (पृष्ठ 126)
उत्तर
उत्तरम् — एतत् राजा शूद्रकः स्वगतम् अचिन्तयत् — वीरवरस्य सपरिवारं सर्वस्वसमर्पणं गुप्ततया दृष्ट्वा। सः व्यचिन्तयत् — “जायन्ते च म्रियन्ते च मादृशाः क्षुद्रजन्तवः। अनेन सदृशो लोके न भूतो न भविष्यति॥ तदेतत्परित्यक्तेन मम राज्येनापि किं प्रयोजनम्।” ततः देवीं प्रति प्रकटयन् अवदत् — “हे मातः ! सर्वमङ्गले ! गृहाण मे सर्वस्वम्। नेष्टं मे राज्यं न च जीवितं वा।”
हिन्दी अर्थ: “मेरे जैसे तुच्छ प्राणी तो जन्मते और मरते ही रहते हैं; इसके (वीरवर के) समान न कोई संसार में हुआ है, न होगा। तो फिर इसे (वीरवर को) खोकर बचे हुए मेरे राज्य से भी क्या प्रयोजन ?” — और फिर देवी के सामने प्रकट होकर बोला — “हे माता सर्वमङ्गले! मेरा सर्वस्व ले लीजिए। मुझे न राज्य चाहिए, न जीवन।”
भावः: पाठ का सन्तुलन यहीं बनता है — सेवक ने स्वामी के लिए प्राण दिए, तो स्वामी भी सेवक के लिए प्राण देने को तैयार है। इसी ‘सत्त्वोत्कर्ष’ और ‘भृत्यवात्सल्य’ पर देवी प्रसन्न होती हैं।
व्याकरण-सङ्केतः: तदेतत्परित्यक्तेन = तत् + एतत् + परित्यक्तेन (तृतीया एकवचन)। राज्येनापि = राज्येन + अपि। नेष्टम् = न + इष्टम् (गुण सन्धि)।
व्याकरण-सङ्केतः: तदेतत्परित्यक्तेन = तत् + एतत् + परित्यक्तेन (तृतीया एकवचन)। राज्येनापि = राज्येन + अपि। नेष्टम् = न + इष्टम् (गुण सन्धि)।