प्र1.
षट् वेदाङ्गानि कानि सन्ति ? तेषु प्रत्येकस्य विषयः कः ?
उत्तर
उत्तरम् — ‘शिक्षा-कल्प-व्याकरण-निरुक्त-छन्दः-ज्योतिषम्’ इति षट् वेदाङ्गानि सन्ति। (शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छन्द तथा ज्योतिष — ये छह वेदाङ्ग हैं।)
| वेदाङ्गम् | पुस्तक का वाक्य | हिन्दी में विषय |
|---|---|---|
| १. शिक्षा | शिक्षाग्रन्थेषु वर्णानाम् उच्चारणविधिः, स्वराः, विरामः च वर्णिताः सन्ति। | वर्णों के उच्चारण की विधि, स्वर और विराम (कहाँ रुकें) |
| २. कल्पः | कल्पग्रन्थेषु यज्ञादीनां क्रियाविधेः वर्णनम् अस्ति। | यज्ञ आदि की क्रिया-विधि |
| ३. व्याकरणम् | व्याकरणग्रन्थेषु भाषायाः नियमाः सन्ति। | भाषा के नियम |
| ४. निरुक्तम् | अस्मिन् शास्त्रे शब्दानां व्युत्पत्तिः वर्तते। | शब्दों की व्युत्पत्ति (शब्द कहाँ से बना) |
| ५. छन्दः | अस्मिन् शास्त्रे मात्रा-ताल-इत्यादिदृष्ट्या गायनसम्बद्धं वर्णनम् अस्ति। | मात्रा-ताल आदि की दृष्टि से गायन (छन्द-रचना) |
| ६. ज्योतिषम् | अस्मिन् शास्त्रे सूर्य-चन्द्र-इत्यादीनां नक्षत्राणां गतेः एवं तेषां प्रभावस्य वर्णनम् अस्ति। | सूर्य-चन्द्र आदि नक्षत्रों की गति और उनका प्रभाव |
‘अङ्ग’ क्यों कहा गया: जैसे शरीर के अङ्गों के बिना शरीर काम नहीं करता, वैसे ही इन छह शास्त्रों के बिना वेद ठीक-ठीक पढ़ा और समझा नहीं जा सकता। इसी पाठ के योग्यताविस्तर (ख) का अन्तिम श्लोक इसी रूपक को खोलता है — छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते — छन्द वेद के पैर, कल्प हाथ, ज्योतिष आँख, निरुक्त कान, शिक्षा नाक और व्याकरण मुख है।