कक्षा ८ संस्कृत अध्याय 12 सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते के लिए एनसीईआरटी समाधान

अद्यतन 2026-09-19

इस अध्याय के बारे में

पाठ का विषय और वेदाङ्ग-सम्बन्ध — यह पाठ ‘शिक्षा’ नामक वेदाङ्ग का विषय है। पुस्तक की ‘अत्र इदम् अवधेयम्’ पेटिका स्वयं कहती है — शिक्षाग्रन्थेषु वर्णानाम् उच्चारणविधिः, स्वराः, विरामः च वर्णिताः सन्ति। अर्थात् वर्ण का उच्चारण कैसे हो, स्वर कैसे लगें और कहाँ रुकना है — यही ‘शिक्षा’ पढ़ाती है, और यही इस पाठ के पाँचों श्लोकों का विषय है। पाठ की कथा (पृष्ठ 137) — देवराज इन्द्र और असुरराज वृत्रासुर की कथा। वृत्रासुर ने इन्द्र को जीतने के लिए यज्ञ कराया, जिसका आहुतिमन्त्र था — ‘इन्द्रशत्रुर्वर्धस्व’ । ऋत्विजों ने डरकर मन्त्र का स्वर बदल दिया ; स्वर बदलते ही अर्थ बदल गया और वृत्रासुर के स्थान पर इन्द्र का बल बढ़ गया। यही कथा पूरे पाठ की भूमिका है — उच्चारण की एक चूक अर्थ ही उलट देती है । पाठ के पाँच श्लोक — (१) यद्यपि बहु नाधीषे… व्याकरण अवश्य पढ़ो, नहीं तो स्वजनः (बन्धु) ‘ श्वजनः ’ (कुत्ता), सकलम्

त्वरित पुनरावृत्ति
शब्दःअर्थः (संस्कृतम्)हिन्दी अर्थEnglish
अधीषेपठसितुम पढ़ते होYou read
श्वजनःशुनकः / कुक्कुरःकुत्ताDog
सकलम् / शकलम्सम्पूर्णम् / खण्डम्पूरा / टुकड़ाEntire / Fragment
सकृत् / शकृत्एकवारम् / मलम्एक बार / विष्ठाOnce / Faeces
अव्यक्ताःअस्पष्टाः (अल्पप्रयत्नयुक्ताः)अस्पष्ट (आवश्यकता से कम प्रयत्न)Unclear (less effort than needed)
पीडिताःबाधिताः (अधिकप्रयत्नयुक्ताः)पीड़ित (आवश्यकता से अधिक प्रयत्न)Afflicted (more effort than needed)
महीयतेपूज्यते / सम्मानं लभतेसम्मानित होता हैHonoured / respected
व्याघ्रीशार्दूला (स्त्रीव्याघ्रः)बाघिनTigress
दंष्ट्राभ्याम्दन्ताभ्याम्दाँतों सेWith the fangs
प्रयोजयेत्उच्चारणं / प्रयोगं कुर्यात्उच्चारण / प्रयोग कर सकता हैMay pronounce / apply
अक्षरव्यक्तिःअक्षराणां स्फुटतया उच्चारणम्अक्षर-स्पष्टताClarity of letters
धैर्यम्विश्वासःआत्मविश्वासCourage / Self-Confidence
शिरःकम्पीयः शिरः चालयन् पठतिसिर हिलाकर पढ़ने वालाOne who nods head and reads
अनर्थज्ञःयः अर्थं न जानातिजो अर्थ नहीं जानताWho does not understand meaning
अल्पकण्ठःदुर्बलध्वनियुक्तःधीमे स्वर वालाWeak-voiced
  1. चित्र-संवादः तथा कथा (पाठे विद्यमानाः प्रश्नाः)
  2. पाठः
  3. वयं शब्दार्थान् जानीमः
  4. अत्र इदम् अवधेयम्
  5. अभ्यासात् जायते सिद्धिः
  6. अभ्यासात् जायते सिद्धिः
  7. अभ्यासात् जायते सिद्धिः
  8. अभ्यासात् जायते सिद्धिः
  9. अभ्यासात् जायते सिद्धिः
  10. अभ्यासात् जायते सिद्धिः
  11. योग्यताविस्तरः
  12. योग्यताविस्तरः
  13. परियोजनाकार्यम्
क्या यह उपयोगी रहा?