कक्षा ८ संस्कृत अध्याय 13 वर्णोच्चारण-शिक्षा १ के लिए एनसीईआरटी समाधान

अद्यतन 2026-09-19

इस अध्याय के बारे में

पाठ किस बात का है — पिछले पाठ (सम्यग्वर्णप्रयोगेण…) में देखा था कि शुद्ध उच्चारण क्यों ज़रूरी है। यह पाठ आगे बढ़कर पूछता है — शुद्ध उच्चारण होता कैसे है? पुस्तक का अपना वाक्य है — ‘अतः प्रत्येक-वर्णस्य शुद्धम् उच्चारणं कथं भवतीति अत्र ज्ञास्यामः।’ अर्थात् यह पाठ वर्णोच्चारण की प्रक्रिया का पाठ है, केवल नियम गिनाने का नहीं। उच्चारण में केवल मुँह काम नहीं करता — पुस्तक स्पष्ट कहती है — ‘वर्णानाम् उच्चारणे केवलम् आस्यस्य एव उपयोगः भवति इति – न ।’ शरीर के चार अङ्ग मिलकर काम करते हैं : १. नाभि-प्रदेशः (मांसपेशी-बल-तन्त्रम्), २. उरः (वायु-बल-तन्त्रम्), ३. कण्ठ-बिलः (ध्वनि-तन्त्रम्), ४. आस्यम् (उच्चारण-तन्त्रम्)। आस्य के भीतर दो गुहाएँ हैं — मुखम् और नासिका । वायु का मार्ग — चार चरण — (१) नाभि-प्रदेश की मांसपेशियाँ उरः को दबाती हैं, (२) उरः फेफड़ों की वायु को ऊपर निकालता है, (३) वह वायु ऊपर चलती

त्वरित पुनरावृत्ति
स्थानम् (सामान्य)विशेष-स्थानम्करणम् (विशेष-करणम्)तत्र उत्पद्यमानाः वर्णाः
कण्ठःकण्ठस्य पृष्ठभागःस्व-स्थानं करणम् (कण्ठस्य अग्रभागः)अ आ आ३ · क् ख् ग् घ् ङ् · ह् · विसर्गः (ः)
तालुतालुजिह्वा करणम् (जिह्वा-मध्यः)इ ई ई३ · च् छ् ज् झ् ञ् · य् · श्
मूर्धामूर्धाजिह्वा करणम् (जिह्वा-उपाग्रः)ऋ ॠ ऋ३ · ट् ठ् ड् ढ् ण् · र् · ष्
दन्तःदन्तःजिह्वा करणम् (जिह्वा-अग्रः)ऌ ॡ३ · त् थ् द् ध् न् · ल् · स्
ओष्ठःउत्तरोष्ठःस्व-स्थानं करणम् (अधरोष्ठः)उ ऊ ऊ३ · प् फ् ब् भ् म् · (व्)
नासिकानासिका-मूलस्य उपरिभागःस्व-स्थानं करणम् (नासिका-मूलस्य अधोभागः)ङ् ञ् ण् न् म् · अनुस्वारः (ं)
कण्ठ-तालु (कण्ठ-तालव्यः)द्वे अपि स्थानेजिह्वा + स्व-स्थानम्ए ऐ ऐ३
कण्ठ-ओष्ठौ (कण्ठौष्ठ्यः)द्वे अपि स्थानेओष्ठौ + स्व-स्थानम्ओ औ औ३
दन्त-ओष्ठौ (दन्त्योष्ठ्यः)द्वे अपि स्थानेजिह्वा-अग्रः + अधरोष्ठःव्
  1. पाठः
  2. (क) स्थानम्
  3. (ख) करणम्
  4. पारिभाषिक-शब्दार्थान् जानीमः
  5. वयं शब्दार्थान् जानीमः
  6. अभ्यासात् जायते सिद्धिः
  7. अभ्यासात् जायते सिद्धिः
  8. अभ्यासात् जायते सिद्धिः
  9. अभ्यासात् जायते सिद्धिः
  10. अभ्यासात् जायते सिद्धिः
  11. अत्र इदम् अवधेयम्
  12. योग्यताविस्तरः
  13. आस्यस्य अभ्यन्तरे षट् स्थानानि, षट् करणानि च (वर्ण-चक्रम्)
क्या यह उपयोगी रहा?