दीपकम् अध्याय 13 वयं शब्दार्थान् जानीमः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
‘वयं शब्दार्थान् जानीमः’ — पृष्ठ 154 की पूरी शब्दार्थ-सारणी (शब्दः · अर्थः · हिन्दी · English)।
उत्तर
शब्दःअर्थः (संस्कृतम्)हिन्दीEnglish
नितान्तम्अत्यन्तम्अतीवVery / Highly
निर्दुष्टम्दोष-रहितम् / शुद्धम्दोष-रहित / शुद्धImpeccable
नोदयन्तिअभिपीडयन्तिदबाते हैंPress
निःसारयतिबहिः प्रेषयतिबाहर निकालता हैPushes out
सरन्चरन्बढ़ता हुआMove
प्रकटीभवतिउत्पद्यतेउत्पन्न होता हैAppears / Is produced
निदर्शनेउदाहरणेउदाहरण मेंExample
मुरलीवंशीबाँसुरीFlute
परिभाषाशास्त्रीय-व्याख्यानम्शास्त्रीय व्याख्याTechnical definition
वाक्य में प्रयोग कीजिए:
नितान्तम् — शुद्धम् उच्चारणं नितान्तं महत्त्वपूर्णम् अस्ति। (शुद्ध उच्चारण अत्यन्त महत्त्वपूर्ण है।)
प्रकटीभवति — वायुः स्थाने वर्णरूपेण प्रकटीभवति। (वायु स्थान पर वर्ण के रूप में प्रकट होती है।)
निदर्शनेनिदर्शने मुरली समुचितम् उदाहरणम् अस्ति। (उदाहरण में बाँसुरी उपयुक्त दृष्टान्त है।)
प्र2.
मातृभाषया अर्थं लिखत — (सारणी का अन्तिम स्तम्भ रिक्त है; वहाँ अपनी मातृभाषा में अर्थ लिखना है।)
उत्तर

यह स्तम्भ अपनी मातृभाषा में भरना है — हिन्दी, मराठी, बांग्ला, गुजराती, तमिल, तेलुगु… जो भी आपकी हो। हिन्दी-माध्यम के विद्यार्थी ऊपर प्रश्न 15 की सारणी का हिन्दी स्तम्भ ही उतार लें।

नमूना उत्तर (मराठी में) —

शब्दःहिन्दीमराठी (मातृभाषया)
नितान्तम्अतीवअत्यंत
निर्दुष्टम्दोष-रहित / शुद्धदोषरहित / शुद्ध
नोदयन्तिदबाते हैंदाबतात
निःसारयतिबाहर निकालता हैबाहेर काढतो
सरन्बढ़ता हुआसरकत
प्रकटीभवतिउत्पन्न होता हैप्रकट होतो
निदर्शनेउदाहरण मेंउदाहरणात
मुरलीबाँसुरीबासरी
परिभाषाशास्त्रीय व्याख्याशास्त्रीय व्याख्या
करने का तरीका: पहले संस्कृत पर्याय (अर्थः स्तम्भ) पढ़िए, फिर हिन्दी अर्थ, और तब अपनी भाषा का सबसे स्वाभाविक शब्द लिखिए — शब्दकोश का कठिन पर्याय नहीं, बल्कि जो घर में बोला जाता है। ‘मुरली’ के लिए बांग्ला में बाँशि, गुजराती में वांसळी, तमिल में पुल्लाङ्कुऴल्
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ