दीपकम् अध्याय 13 अभ्यासात् जायते सिद्धिः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
यथायोग्यं मेलनं कुरुत — सामान्य-स्थानम् (ओष्ठः, दन्तः, नासिका, कण्ठः, मूर्धा, तालु) · विशेष-स्थानम् (मूर्धा, नासिकामूलस्य उपरिभागः, तालु, उत्तरोष्ठः, दन्तः, कण्ठस्य पृष्ठभागः) · सामान्य-करणम् (स्वस्थानं करणम् / जिह्वा करणम्) · विशेष-करणम् (अधरोष्ठः, जिह्वाग्रः, जिह्वामध्यः, कण्ठस्य अग्रभागः, नासिकामूलस्य अधोभागः, जिह्वोपाग्रः)
उत्तर

उत्तरम् — शुद्धं मेलनम् इत्थम् —

सामान्य-स्थानम्विशेष-स्थानम्सामान्य-करणम्विशेष-करणम्
ओष्ठःउत्तरोष्ठःस्वस्थानं करणम्अधरोष्ठः
दन्तःदन्तःजिह्वा करणम्जिह्वाग्रः
नासिकानासिकामूलस्य उपरिभागःस्वस्थानं करणम्नासिकामूलस्य अधोभागः
कण्ठःकण्ठस्य पृष्ठभागःस्वस्थानं करणम्कण्ठस्य अग्रभागः
मूर्धामूर्धाजिह्वा करणम्जिह्वोपाग्रः
तालुतालुजिह्वा करणम्जिह्वामध्यः
मिलाने का तरीका — तीन कदम:
१. पहले सामान्य-करण तय कीजिए। यदि स्थान तालु, मूर्धा या दन्तः है → करण ‘जिह्वा करणम्’। यदि स्थान कण्ठः, ओष्ठः या नासिका है → करण ‘स्वस्थानं करणम्’। (पृष्ठ 150–151 की दोनों पेटिकाएँ यही कहती हैं।)
२. फिर विशेष-करण भरिए। जिह्वा वाले तीनों में — तालु ↔ जिह्वामध्यः, मूर्धा ↔ जिह्वोपाग्रः, दन्तः ↔ जिह्वाग्रः (सूत्र : जिह्वामध्येन–तालव्यानाम्, जिह्वोपाग्रेण–मूर्धन्यानाम्, जिह्वाग्रेण–दन्त्यानाम्)। स्वस्थान वाले तीनों में — कण्ठः ↔ कण्ठस्य अग्रभागः, ओष्ठः ↔ अधरोष्ठः, नासिका ↔ नासिकामूलस्य अधोभागः (पृष्ठ 151 के तीनों चित्रों की कोष्ठक-पंक्तियाँ)।
३. अन्त में विशेष-स्थान। जिह्वा वाले तीनों में स्थान वही रहता है — तालु ↔ तालु, मूर्धा ↔ मूर्धा, दन्तः ↔ दन्तः, क्योंकि वहाँ छूने वाला बाहर से (जीभ) आता है। स्वस्थान वाले तीनों में स्थान उसी अङ्ग का दूसरा भाग होता है — कण्ठः ↔ कण्ठस्य पृष्ठभागः, ओष्ठः ↔ उत्तरोष्ठः, नासिका ↔ नासिकामूलस्य उपरिभागः
जोड़ी बनाकर याद कीजिए: स्वस्थान-करण वाले तीनों में विशेष-स्थान और विशेष-करण आमने-सामने पड़ते हैं — पृष्ठभागः ↔ अग्रभागः, उत्तरोष्ठः ↔ अधरोष्ठः, उपरिभागः ↔ अधोभागः। ऊपर वाला (या पीछे वाला) स्थान, नीचे वाला (या आगे वाला) करण
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ