पुस्तकस्य वाक्यम् — षष्ठ-कक्षायां ‘स्थान-प्रकरणस्य’ सूत्राणि दृष्टवन्तः। अधुना ‘करण-प्रकरणस्य’ सूत्राणि — (छठी कक्षा में हमने ‘स्थान-प्रकरण’ के सूत्र देखे थे; अब ‘करण-प्रकरण’ के सूत्र देखते हैं।)
दीपकम् अध्याय 13 योग्यताविस्तरः
अद्यतन2026-09-05
अर्थः (पुस्तकानुसारम्) — अधुना (वर्णोच्चारणस्य) ‘करणं’ जानीमः। (अब हम वर्णोच्चारण का ‘करण’ जानते हैं।)
अर्थः (पुस्तकानुसारम्) — तालव्यानां मूर्धन्यानां दन्त्यानां च वर्णानाम् उच्चारणे → ‘जिह्वा’ करणं भवति। (तालव्य, मूर्धन्य और दन्त्य वर्णों के उच्चारण में करण जीभ होती है।)
अर्थः (पुस्तकानुसारम्) — तालव्य-वर्णानाम् उच्चारणे → जिह्वायाः ‘मध्य-भागः’ करणं भवति। (तालव्य वर्णों के उच्चारण में जीभ का मध्य भाग करण होता है।)
अर्थः (पुस्तकानुसारम्) — मूर्धन्य-वर्णानाम् उच्चारणे → जिह्वायाः ‘उपाग्र-भागः’ करणं भवति। (मूर्धन्य वर्णों के उच्चारण में जीभ का उपाग्र भाग करण होता है।)
अर्थः (पुस्तकानुसारम्) — दन्त्य-वर्णानाम् उच्चारणे → जिह्वायाः ‘अग्र-भागः’ करणं भवति। (दन्त्य वर्णों के उच्चारण में जीभ का अग्र भाग — नोक — करण होता है।)
अर्थः (पुस्तकानुसारम्) — शेषाणां (कण्ठ्य-ओष्ठ्य-नासिक्यानां) वर्णानाम् उच्चारणे → ‘स्वस्थानं’ (स्वस्य स्थानस्य कश्चिद् भागविशेषः) एव → करणं भवति।
(शेष वर्णों के — अर्थात् कण्ठ्य, ओष्ठ्य तथा नासिक्य वर्णों के — उच्चारण में उनका अपना स्थान ही, ठीक-ठीक कहें तो उसी स्थान का कोई विशेष भाग, करण बन जाता है।)
अर्थः (पुस्तकानुसारम्) — अत्र पर्यन्तम् एतत् उच्चारणस्य ‘करणं’ चर्चितम्। (यहाँ तक उच्चारण के ‘करण’ की चर्चा हुई।)