दीपकम् अध्याय 12 पाठः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
श्लोकः १ — यद्यपि बहु नाधीषे तथापि पठ पुत्र व्याकरणम्। स्वजनः श्वजनो माभूत् सकलं शकलं सकृत् शकृत्॥ १॥ — अस्य पदच्छेदम् अन्वयम् अर्थं भावं च लिखत।
उत्तर
पदच्छेदः — यद्यपि · बहु · न · अधीषे · तथापि · पठ · पुत्र · व्याकरणम् · स्वजनः · श्वजनः · मा · अभूत् · सकलम् · शकलम् · सकृत् · शकृत्।
अन्वयः — पुत्र ! यद्यपि बहु न अधीषे तथापि व्याकरणं पठ। येन स्वजनः श्वजनः (इति) सकलं शकलं (इति) सकृत् शकृत् (इति) च मा अभूत्।
अर्थः (शब्दशः) — पुत्र = हे बेटा · यद्यपि = यद्यपि, चाहे · बहु न अधीषे = तुम बहुत न पढ़ो · तथापि = तो भी · व्याकरणं पठ = व्याकरण पढ़ो ‖ मा अभूत् = ऐसा न हो जाए कि · स्वजनः (बन्धु) ‘श्वजनः’ (कुत्ता) · सकलम् (पूरा) ‘शकलम्’ (टुकड़ा) · सकृत् (एक बार) ‘शकृत्’ (मल) बन जाए।
भावार्थः (पुस्तकानुसारम्) — अयि पुत्र ! यद्यपि भवान् वा बहून् विषयान् पठितुं न पारयति तथापि व्याकरणं तु अवश्यं पठतु। येन उच्चारणसमये स्वजनः (अर्थात् बन्धुः) इत्यस्य स्थाने श्वजनः (अर्थात् शुनकः) इति न भवेत्। एवमेव, सकृत् (अर्थात् एकवारम्) इत्यस्य स्थाने शकृत् (अर्थात् विष्ठा) इति, सकलम् (पूर्णम्) इत्यस्य स्थाने शकलं (खण्डम्) इति दोषपूर्णम् उच्चारणं न भवेत्।
भावः (हिन्दी में): कवि व्याकरण की एक ही ज़रूरत गिनाता है, पर वह निर्णायक है — अर्थ की रक्षा। तीनों उदाहरणों में बदलाव सिर्फ़ एक वर्ण का है — ‘स’ की जगह ‘श’ — और तीनों बार अर्थ गौरव से गिरकर हास्य या अपमान बन जाता है :
स्वजनः (अपना बन्धु) → श्वजनः (कुत्ता)
सकलम् (पूरा) → शकलम् (टुकड़ा)
सकृत् (एक बार) → शकृत् (मल)
इसलिए ‘बहुत विषय न पढ़ पाओ तो कोई बात नहीं, पर व्याकरण छोड़ना मत’ — क्योंकि व्याकरण ही सिखाता है कि कौन-सा वर्ण कहाँ और कैसे बोला जाए।
व्याकरण-सङ्केतः:अधीषे’ = अधि + इङ् (अधीते) धातु, लट् लकार, मध्यमपुरुष एकवचन — ‘तुम पढ़ते हो’। ‘पठ’ लोट् लकार, मध्यमपुरुष एकवचन (आज्ञा)। ‘पुत्रसम्बोधन प्रथमा, एकवचन, पुंल्लिङ्ग। ‘मा अभूत्’ — ‘मा’ के साथ लुङ् लकार, और अ-कार (अडागम) नहीं लगता; इसलिए ‘माऽभूत्’, ‘मा भूत्’ — ‘न हो जाए’।
सन्धि: श्वजनो माभूत् = श्वजनः + मा अभूत् (विसर्ग-सन्धि तथा स्वर-सन्धि)।
प्र2.
श्लोकः २ — व्याघ्री यथा हरेत् पुत्रान् दंष्ट्राभ्यां न च पीडयेत्। भीता पतनभेदाभ्यां तद्वद् वर्णान् प्रयोजयेत्॥ २॥ — अस्य पदच्छेदम् अन्वयम् अर्थं भावं च लिखत।
उत्तर
पदच्छेदः — व्याघ्री · यथा · हरेत् · पुत्रान् · दंष्ट्राभ्याम् · न · च · पीडयेत् · भीता · पतनभेदाभ्याम् · तद्वद् · वर्णान् · प्रयोजयेत्।
अन्वयः — यथा पतनभेदाभ्यां भीता व्याघ्री दंष्ट्राभ्यां पुत्रान् हरेत् न च पीडयेत् तद्वत् (जनः) वर्णान् प्रयोजयेत्।
अर्थः (शब्दशः) — यथा = जैसे · पतनभेदाभ्यां भीता = गिरने और चिर जाने (घाव) — दोनों से डरी हुई · व्याघ्री = बाघिन · दंष्ट्राभ्याम् = अपने दो दाँतों (दाढ़ों) से · पुत्रान् हरेत् = बच्चों को उठा ले जाती है · न च पीडयेत् = और उन्हें चोट नहीं पहुँचाती ‖ तद्वत् = उसी प्रकार · (मनुष्यः) वर्णान् प्रयोजयेत् = मनुष्य वर्णों का उच्चारण करे।
भावार्थः (पुस्तकानुसारम्) — व्याघ्री स्वशिशुं दन्तैः नयति। तस्याः दन्ताः अतीव तीक्ष्णाः भवन्ति। अतः सा शिशुं तथा न गृह्णाति येन शिशुः क्षतः भवेत्। एवमेव तथा न गृह्णाति येन शिशुः पतेत्। वर्णानाम् उच्चारणम् अपि तथैव कर्तव्यम्। वर्णोच्चारणम् अतिकठोररूपेण अतिशैथिल्येन वा न कर्तव्यम्।
भावः (हिन्दी में): यह पूरे पाठ का सबसे सुन्दर दृष्टान्त है। बाघिन के दाँत बहुत तीखे हैं और बच्चा बहुत कोमल — इसलिए उसे एक साथ दो डर हैं : पकड़ ढीली रखे तो बच्चा गिर जाएगा (पतन), कसकर पकड़े तो घायल हो जाएगा (भेद)। वह ठीक बीच की पकड़ बनाती है — न ढीली, न कसी।
वर्णों का उच्चारण भी ऐसा ही सन्तुलन माँगता है — बहुत ढीला बोलो तो वर्ण अस्पष्ट (अव्यक्त) हो जाएगा, बहुत ज़ोर लगाओ तो पीड़ित हो जाएगा। शुद्ध उच्चारण इन दोनों के बीच है।
अलङ्कारः: यहाँ उपमा अलंकार है — ‘यथा… तद्वत्’। उपमेय = वर्णों का उच्चारण, उपमान = बाघिन का बच्चे को उठाना, साधारण धर्म = सन्तुलित पकड़, वाचक शब्द = यथा/तद्वत्।
व्याकरण-सङ्केतः:दंष्ट्राभ्याम्’ तथा ‘पतनभेदाभ्याम्’ — दोनों तृतीया विभक्ति, द्विवचन, स्त्रीलिङ्ग (‘दो दाँतों से’, ‘गिरने और घाव — दोनों से’)। ‘हरेत्’, ‘पीडयेत्’, ‘प्रयोजयेत्’ — तीनों विधिलिङ् लकार, प्रथमपुरुष एकवचन (‘करना चाहिए’ का भाव)। ‘भीता’ — स्त्रीलिङ्ग विशेषण, व्याघ्री का विशेषण।
प्र3.
श्लोकः ३ — एवं वर्णाः प्रयोक्तव्या नाव्यक्ता न च पीडिताः। सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते॥ ३॥ — अस्य पदच्छेदम् अन्वयम् अर्थं भावं च लिखत।
उत्तर
पदच्छेदः — एवम् · वर्णाः · प्रयोक्तव्याः · न · अव्यक्ताः · न · च · पीडिताः · सम्यग् · वर्णप्रयोगेण · ब्रह्मलोके · महीयते।
अन्वयः — एवम् अव्यक्ताः पीडिताः च वर्णाः न प्रयोक्तव्याः। सम्यक् वर्णप्रयोगेण (सः) ब्रह्मलोके महीयते।
अर्थः (शब्दशः) — एवम् = इस प्रकार · वर्णाः प्रयोक्तव्याः = वर्णों का प्रयोग (उच्चारण) करना चाहिए · न अव्यक्ताः = न तो अस्पष्ट · न च पीडिताः = और न ही (अधिक ज़ोर से) पीड़ित ‖ सम्यक् वर्णप्रयोगेण = वर्णों के ठीक-ठीक प्रयोग से · ब्रह्मलोके महीयते = (मनुष्य) ब्रह्मलोक में सम्मान पाता है।
भावार्थः (पुस्तकानुसारम्) — वर्णानाम् उच्चारणसमये इदम् अवधेयं यत् वर्णाः स्पष्टतया स्वाभाविकरूपेण च उच्चारणीयाः। एतेन श्रोता वक्तुः भावान् सम्यक्तया अवगच्छति। एवं सावधानम् उच्चारणशीलः समाजे सम्मानं प्राप्नोति।
भावः (हिन्दी में): यही पाठ का शीर्षक-श्लोक है और यही उसका निष्कर्ष। पिछला श्लोक दृष्टान्त था, यह उसका सिद्धान्त है — दो सीमाएँ बताकर बीच का रास्ता तय कर देता है :
न अव्यक्ताः — बहुत कम प्रयत्न से बोले गए, अस्पष्ट (पुस्तक की परिभाषा : अव्यक्ताः = अस्पष्टाः, अल्पप्रयत्नयुक्ताः)
न च पीडिताः — आवश्यकता से अधिक ज़ोर लगाकर बोले गए (पुस्तक की परिभाषा : पीडिताः = बाधिताः, अधिकप्रयत्नयुक्ताः)
इसका फल भी बताया — ‘ब्रह्मलोके महीयते’। पुस्तक स्वयं इसका व्यावहारिक अर्थ खोलती है — ‘एवं सावधानम् उच्चारणशीलः समाजे सम्मानं प्राप्नोति’ — शुद्ध बोलने वाला समाज में आदर पाता है। कारण सीधा है : शुद्ध उच्चारण से ही श्रोता वक्ता का भाव ठीक-ठीक समझ पाता है
व्याकरण-सङ्केतः:प्रयोक्तव्याः’ — तव्यत् (कृत्य) प्रत्यय = ‘प्रयोग किए जाने चाहिए’; प्रथमा विभक्ति, बहुवचन, पुंल्लिङ्ग (वर्णाः का विशेषण)। ‘वर्णप्रयोगेण’ — तृतीया विभक्ति, एकवचन (करण/हेतु में)। ‘महीयते’ — कर्मवाच्य-सा दिखने वाला आत्मनेपदी रूप, लट् लकार, प्रथमपुरुष एकवचन = ‘पूजा जाता है, सम्मान पाता है’।
सन्धि: ‘नाव्यक्ता’ = न + अव्यक्ताः (दीर्घ स्वर-सन्धि); ‘सम्यग्वर्ण°’ = सम्यक् + वर्ण° (जश्त्व-सन्धि — क् → ग्)।
प्र4.
श्लोकः ४ — माधुर्यमक्षरव्यक्तिः पदच्छेदस्तु सुस्वरः। धैर्यं लयसमर्थं च षडेते पाठका गुणाः॥ ४॥ — अस्य पदच्छेदम् अन्वयम् अर्थं भावं च लिखत।
उत्तर
पदच्छेदः — माधुर्यम् · अक्षरव्यक्तिः · पदच्छेदः · तु · सुस्वरः · धैर्यम् · लयसमर्थम् · च · षट् · एते · पाठका · गुणाः।
अन्वयः — माधुर्यम् अक्षरव्यक्तिः पदच्छेदः तु सुस्वरः धैर्यं लयसमर्थं च एते षट् पाठकाः गुणाः (भवन्ति)।
भावार्थः (पुस्तकानुसारम्) — मधुरेण स्पष्टम् उच्चारणम्, अपेक्षितस्थाने पदच्छेदः, सर्वेषां श्रवणयोग्येन समुचितस्वरेण कथनम्, सन्देहं विना पठनाय धैर्यं, विषये च तल्लीनता इति एते उत्तमस्य पाठकस्य षड् गुणाः भवन्ति। पठनम् इति कौशलं सम्पादयितुं वयम् एतान् गुणान् वर्धयामः।

छह गुण एक-एक करके —

गुणःपुस्तक का अर्थपढ़ते समय इसका मतलब
माधुर्यम्मधुरभावःमिठास — सुनने वाले को कड़वा या रूखा न लगे
अक्षरव्यक्तिःअक्षराणां स्फुटतया उच्चारणम्हर अक्षर अलग और साफ़ सुनाई दे
पदच्छेदःअपेक्षितस्थाने विरामःजहाँ रुकना चाहिए वहीं रुकना — बीच शब्द में नहीं
सुस्वरःशोभनः स्वरःमधुर स्वर, जो सबको सुनाई दे
धैर्यम्विश्वासःआत्मविश्वास — बिना घबराए, बिना सन्देह के पढ़ना
लयसमर्थम्विषये तल्लीनतालय बनाए रखना और विषय में डूबकर पढ़ना
भावः (हिन्दी में): ‘अच्छा पाठक’ किसे कहें — यह श्लोक उसकी पूरी परिभाषा छह शब्दों में दे देता है। ध्यान दीजिए कि इनमें तीन गुण ध्वनि से जुड़े हैं (माधुर्यम्, अक्षरव्यक्तिः, सुस्वरः), एक अर्थ से (पदच्छेदः — गलत जगह रुकने से अर्थ बदल जाता है), और दो पाठक के मन से (धैर्यम्, लयसमर्थम्)। इसीलिए पुस्तक कहती है — पढ़ना भी एक कौशल है, जिसे अभ्यास से बढ़ाया जाता है।
व्याकरण-सङ्केतः:षट्’ संख्यावाचक विशेषण; ‘एते’ — प्रथमा बहुवचन, पुंल्लिङ्ग। ‘पाठकाः गुणाः’ = पाठक (पढ़ने वाले) के गुण; ‘पाठका’ में सन्धि के कारण विसर्ग लुप्त है (पाठकाः + गुणाः)।
सन्धि: ‘माधुर्यमक्षरव्यक्तिः’ = माधुर्यम् + अक्षरव्यक्तिः; ‘पदच्छेदस्तु’ = पदच्छेदः + तु (विसर्ग-सन्धि); ‘षडेते’ = षट् + एते (जश्त्व-सन्धि)।
प्र5.
श्लोकः ५ — गीती शीघ्री शिरःकम्पी तथा लिखितपाठकः। अनर्थज्ञोऽल्पकण्ठश्च षडेते पाठकाधमाः॥ ५॥ — अस्य पदच्छेदम् अन्वयम् अर्थं भावं च लिखत।
उत्तर
पदच्छेदः — गीती · शीघ्री · शिरःकम्पी · तथा · लिखितपाठकः · अनर्थज्ञः · अल्पकण्ठः · च · षट् · एते · पाठकाधमाः।
अन्वयः — गीती शीघ्री शिरःकम्पी लिखितपाठकः अनर्थज्ञः अल्पकण्ठः च एते षट् पाठकाधमाः भवन्ति।
भावार्थः (पुस्तकानुसारम्) — यः जनः गीतगानम् इव पठति, शीघ्रं-शीघ्रं वेगेन वा पठति, मस्तकदोलनं कृत्वा पठति, यः जनः लिखित्वा लिखित्वा पठति, अर्थबोधं विना पठति, मन्दस्वरेण पठति सः अधमपाठकः इति उच्यते। अतः पठनकाले वयम् एतान् दोषान् परिष्कृत्य पठामः चेत् आदर्शपाठकाः भवामः।

छह दोष एक-एक करके —

दोषःपुस्तक का अर्थक्यों दोष है
गीतीयः गीतगानम् इव पठतिगाकर पढ़ने से शब्द खिंच जाते हैं और अर्थ पीछे छूट जाता है
शीघ्रीयः वेगेन पठतिबहुत तेज़ पढ़ने से अक्षर आपस में मिल जाते हैं — अक्षरव्यक्ति नष्ट
शिरःकम्पीयः शिरः चालयन् पठतिसिर हिलाना ध्यान बाँटता है और स्वर लड़खड़ाता है
लिखितपाठकःयः लिखित्वा लिखित्वा पठतिकेवल लिखे को देख-देखकर रटना — कण्ठस्थ नहीं होता
अनर्थज्ञःयः अर्थं न जानातिअर्थ न जानने पर पदच्छेद भी गलत जगह पड़ता है
अल्पकण्ठःदुर्बलध्वनियुक्तःइतने धीमे पढ़ना कि श्रोता तक पहुँचे ही नहीं — सुस्वर का उल्टा
भावः (हिन्दी में): श्लोक ४ ने बताया था कि क्या करना है; यह श्लोक बताता है कि क्या नहीं करना। दोनों को साथ रखकर देखिए तो हर दोष किसी न किसी गुण का ठीक उलटा है — शीघ्री ↔ अक्षरव्यक्तिः, अल्पकण्ठः ↔ सुस्वरः, अनर्थज्ञः ↔ पदच्छेदः, गीती ↔ माधुर्यम्। पुस्तक अन्त में आशा भी देती है — ये दोष स्वभाव नहीं, आदतें हैं; इन्हें सुधार लें (‘एतान् दोषान् परिष्कृत्य’) तो हम भी आदर्शपाठक बन सकते हैं।
व्याकरण-सङ्केतः:गीती’, ‘शीघ्री’, ‘शिरःकम्पी’ — इनि-प्रत्ययान्त कर्तृवाचक रूप, प्रथमा एकवचन, पुंल्लिङ्ग (‘…करने वाला’)। ‘अनर्थज्ञः’ = अनर्थ + ज्ञः (जो अर्थ नहीं जानता); ‘अल्पकण्ठः’ = अल्पः कण्ठः यस्य सः (बहुव्रीहि)।
सन्धि: ‘अनर्थज्ञोऽल्पकण्ठश्च’ = अनर्थज्ञः + अल्पकण्ठः + च — यहाँ दो सन्धियाँ हैं : विसर्ग + अ → ‘ओऽ’ (पूर्वरूप-सन्धि, इसीलिए अवग्रह ‘ऽ’ लगा), और अल्पकण्ठः + च → अल्पकण्ठश्च (श्चुत्व-सन्धि)।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ