दीपकम् अध्याय 2 अभ्यासात् जायते सिद्धिः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
गण्डक्याः तीरम् = ……………… , तस्मिन् = ………………
उत्तर

उत्तरम् (पुस्तके प्रदत्तम् उदाहरणम्) — गण्डक्याः तीरम् = गण्डकीतीरम् ; तस्मिन् = गण्डकीतीरे

[हिन्दी — गण्डकी का तीर = गण्डकीतीर; उसमें = गण्डकीतीरे।]

विधि: यह षष्ठी-तत्पुरुष समास है — विग्रह में षष्ठी विभक्ति (गण्डक्याः) है, समास बनते ही वह विभक्ति लुप्त हो जाती है और केवल ‘गण्डकी’ शेष रहता है। दूसरा खाना केवल विभक्ति बदलने का है — ‘तस्मिन्’ अर्थात् सप्तमी एकवचन, इसलिए गण्डकीतीरम् → गण्डकीतीरे।
प्र2.
तण्डुलानां कणाः = ……………… , तान् = ………………
उत्तर

उत्तरम् — तण्डुलानां कणाः = तण्डुलकणाः ; तान् = तण्डुलकणान्

[हिन्दी — चावलों के कण = तण्डुलकण; उनको = तण्डुलकणान्।]

समासः: षष्ठी-तत्पुरुषः। ‘तान्’ का अर्थ द्वितीया बहुवचन है, इसलिए ‘तण्डुलकणाः’ (प्रथमा बहुवचन) का द्वितीया बहुवचन रूप तण्डुलकणान् लिखा जाएगा।
प्र3.
जालस्य अपहारकाः = ……………… , तान् = ………………
उत्तर

उत्तरम् — जालस्य अपहारकाः = जालापहारकाः ; तान् = जालापहारकान्

[हिन्दी — जाल को ले जाने वाले = जालापहारक; उनको = जालापहारकान्।]

सन्धिः: जाल + अपहारकाः में दीर्घ सन्धि होती है — अ + अ = आ, अतः जालापहारकाः। समास षष्ठी-तत्पुरुष है।
प्र4.
अवपाताद् भयम् = ……………… , तस्मात् = ………………
उत्तर

उत्तरम् — अवपाताद् भयम् = अवपातभयम् ; तस्मात् = अवपातभयात्

[हिन्दी — गिर पड़ने से भय = अवपातभय; उससे = अवपातभयात्।]

समासः: यह पञ्चमी-तत्पुरुष है, क्योंकि विग्रह में ‘अवपातात्’ पञ्चमी विभक्ति में है। पाठ का वाक्य — ‘हिरण्यकः कपोतानाम् अवपातभयात् चकितस्तूष्णीं स्थितः।’
प्र5.
कापुरुषाणां लक्षणम् = ……………… , तस्मिन् = ………………
उत्तर

उत्तरम् — कापुरुषाणां लक्षणम् = कापुरुषलक्षणम् ; तस्मिन् = कापुरुषलक्षणे

[हिन्दी — कायर पुरुषों का लक्षण = कापुरुषलक्षण; उसमें = कापुरुषलक्षणे।]

समासः: षष्ठी-तत्पुरुषः। ‘लक्षणम्’ नपुंसकलिङ्ग, अकारान्त — इसका सप्तमी एकवचन लक्षणे होता है।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ