दीपकम् अध्याय 2 अधः प्रदत्तानि ल्यप्-प्रत्ययान्तानि पदानि ध्यानेन पठत अवगच्छत च

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
पुस्तके प्रदत्तां ल्यप्-प्रत्ययान्तपदानां सारिणीं पठत, अवगच्छत च ।
उत्तर

पुस्तक की पूरी सारिणी नीचे दी है। पाँचवें स्तम्भ में वही वाक्य हैं जिनमें ल्यबन्त पद (लाल रंग में) प्रयुक्त हुआ है।

लट्-लकारक्रियाप्रकृति-प्रत्ययविभागःल्यबन्तरूपम्विवरणार्थःवाक्यम्
आगच्छतिआ + गम् + ल्यप्आगत्य / आगम्यआगमनं कृत्वाछात्रः विद्यालयम् आगत्य संस्कृतं पठति।
आनयतिआ + नी + ल्यप्आनीयआनयनं कृत्वासः ग्रन्थालयात् ग्रन्थम् आनीय पठति।
उत्तिष्ठतिउत् + स्था + ल्यप्उत्थायउत्थानं कृत्वासुरेशः प्रातः उत्थाय मातापितरौ नमति।
प्रणमतिप्र + नम् + ल्यप्प्रणम्य / प्रणत्यप्रणामं कृत्वाशिष्यः गुरुं प्रणम्य ग्रन्थं पठति।
उपकरोतिउप + कृ + ल्यप्उपकृत्यउपकारं कृत्वासज्जनः दुःखितजनान् उपकृत्य मोदते।
निर्दिशतिनिर् + दिश् + ल्यप्निर्दिश्यनिर्देशं कृत्वाअध्यापकः चित्रं निर्दिश्य पाठयति।
निश्चिनोतिनिस् + चि + ल्यप्निश्चित्यनिश्चयं कृत्वाछात्रः ध्येयं निश्चित्य अध्ययनं करोति।
विस्मरतिवि + स्मृ + ल्यप्विस्मृत्यविस्मरणं कृत्वाअहं पुस्तकं विस्मृत्य आगतवान्।
परिष्करोतिपरि + कृ + ल्यप्परिष्कृत्यपरिष्कारं कृत्वाछात्रः व्याकरणेन भाषां परिष्कृत्य वदति।
आरभतेआ + रभ् + ल्यप्आरभ्यआरम्भं कृत्वाश्वः आरभ्य अहं योगासनानि करिष्यामि।
स्वीकरोतिस्वी + कृ + ल्यप्स्वीकृत्यस्वीकारं कृत्वामाता वस्तूनि स्वीकृत्य आगच्छति।
विलिखतिवि + लिख् + ल्यप्विलिख्यलेखनं कृत्वाशिक्षकः सुधाखण्डेन श्लोकं विलिख्य पाठयति।
प्रक्षालयतिप्र + क्षल (क्षालि) + ल्यप्प्रक्षाल्यप्रक्षालनं कृत्वामाता वस्त्रं प्रक्षाल्य आपणं गच्छति।
अपकरोतिअप + कृ + ल्यप्अपकृत्यअपकारं कृत्वादुर्जनः सज्जनम् अपकृत्य गच्छति।
अवलोकतेअव + लोक् + ल्यप्अवलोक्यअवलोकनं कृत्वाकपोताः तण्डुलान् अवलोक्य आनन्दन्ति।
आशङ्कतेआ + शकि + ल्यप्आशङ्क्यआशङ्कां कृत्वामनुष्यः निन्दितकर्मणि पापम् आशङ्क्य सत्कर्म कुरुते।
विकिरतिवि + कॄ + ल्यप्विकीर्यविकरणं कृत्वाव्याधः तण्डुलकणान् विकीर्य जालं विस्तारयति।
अवतरतिअव + तॄ + ल्यप्अवतीर्यअवतरणं कृत्वाकपोताः भूमौ अवतीर्य तण्डुलान् भक्षयन्ति।
विस्तृणातिवि + स्तॄ + ल्यप्विस्तीर्यविस्तृतं कृत्वाव्याधः जालं विस्तीर्य प्रच्छन्नो भूत्वा स्थितः।
अवलम्बतेअव + लम्ब् + ल्यप्अवलम्ब्यअवलम्बनं कृत्वामर्कटः वृक्षशाखाम् अवलम्ब्य शयनं करोति।
निर्मातिनिर् + मा + ल्यप्निर्मायनिर्माणं कृत्वाभक्तः मन्दिरं निर्माय देवम् अर्चति।
सारिणी पढ़ने का ढंग: बाएँ से दाएँ चलिए — पहले लट् लकार की क्रिया (आगच्छति), फिर उसका विभाजन (आ + गम् + ल्यप्), फिर बना हुआ रूप (आगत्य), फिर उसका अर्थ (आगमनं कृत्वा), और अन्त में उसका वाक्य में प्रयोग। पाँचों स्तम्भ मिलकर एक ही बात कहते हैं : ल्यबन्त पद वाक्य की पहली, समाप्त हो चुकी क्रिया बताता है; मुख्य क्रिया वाक्य के अन्त में रहती है।
ध्यातव्यम्: कुछ धातुओं के दो रूप चलते हैं — आगत्य/आगम्य, प्रणम्य/प्रणत्य। दोनों शुद्ध हैं। ‘निश्चिनोति’ में ‘निस्’ का ‘स्’ ‘चि’ के प्रभाव से ‘श्’ बन जाता है — निश्चित्य; यह वही ष्टुत्व-जैसा परिवर्तन है जो ‘कश्चित्’ में दिखा।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ