दीपकम् अध्याय 3 वयं शब्दार्थान् जानीमः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
वयं शब्दार्थान् जानीमः — पाठे प्रयुक्तानां पदानाम् अर्थान् लिखत।
उत्तर

पुस्तक ने पृष्ठ 30 और 31 पर पाठ के सभी कठिन पदों की सारणी दी है। नीचे वही पूरी सारणी क्रम से दी गई है — शब्दः → संस्कृत-अर्थः → हिन्दी → English

शब्दःअर्थः (संस्कृतम्)हिन्दीEnglish
शृङ्खलितम्अनुशासितम्अनुशासितDisciplined
गायन्तिगानं कुर्वन्तिगाते हैंSing
किलनिश्चयेननिश्चय सेWith determination
धन्याःप्रशंसिताःप्रशंसनीयPraiseworthy
अपवर्गःनिर्वाणम्मोक्षLiberation
भूयःपुनः पुनःबार-बारOver and over again
सुरत्वात्देवत्वात्देवत्व सेFrom divinity
वेत्तिजानातिजानता हैKnows
निर्गुणःगुणहीनःगुण रहितWithout virtue
बलीबलवान्बलशालीPowerful
निर्बलःबलरहितःबलहीनWeak
पिकःकोकिलःकोयलCuckoo
वायसःकाकःकौआCrow
करीगजःहाथीElephant
नम्राःअवनताःझुके हुएBent
तरवःपादपाःवृक्षTrees
फलोद्गमैःफलभारैःफलों के भार सेWith weight of fruits
अम्बुभिःजलैःजल से भरे हुएFilled with water
दूरविलम्बिनःदूरात् अधः अवनताःदूर से नीचे झुके हुएCome down from above
घनाःमेघाःबादलClouds
अनुद्धताःगर्वशून्याःअभिमान से रहितPolite
सत्पुरुषाःसज्जनाःअच्छे लोगGood people
समृद्धिभिःप्रचुरैः धनैःबहुत धन सेWith abundance of wealth
कनकम्सुवर्णम्सोनाGold
परीक्ष्यतेपरीक्षितं भवतिउसकी परीक्षा की जाती हैIs tested
निघर्षणम्घर्षणम्घिसनाRubbing
छेदनम्कर्तनम्काटनाCutting
ताडनैःप्रहारैःप्रहार के द्वाराBy hitting
कुलेनवंशेनकुल सेBy the family
शीलेनस्वभावेनस्वभाव सेBy nature
कर्मणाकार्येणकार्य सेBy work
दीपयन्तिप्रकाशयन्तिप्रकाशित करते हैंIlluminate
प्रज्ञाविशेषज्ञानम्विशिष्ट बुद्धिExtra-ordinary intelligence
कौल्यम्कुलीनताअच्छे कुल में जन्मBirth in a good family
दमःइन्द्रियसंयमःइन्द्रियों का संयमControl over senses
श्रुतम्शास्त्रज्ञानम्शास्त्रों का ज्ञानKnowledge of scriptures
पराक्रमःसाहसःवीरताBravery
अबहुभाषितामितभाषिताकम और सार्थक बोलनाSpeaking less but meaningfully
छलम्कपटताछलनाCheating
अभ्युपैतिप्राप्नोतिप्राप्त करता हैAssociates
दुर्जनेनदुष्टजनेनदुष्ट व्यक्ति सेWith wicked people
समम्सहसाथWith
सख्यम्मैत्रीमित्रताFriendship
दहतिज्वलयतिजलाता हैBurns
अङ्गारःदग्धकाष्ठःअङ्गाराCharcoal
कृष्णायतेमलिनं करोतिकाला करता हैBlackens
दैवम्भाग्यम्भाग्यLuck
सिध्यतिसिद्धं भवतिफलता हैFruitifies
याद रखने की युक्ति: इस सारणी के अनेक शब्द जोड़ों में हैं — गुणी ↔ निर्गुणः, बली ↔ निर्बलः, पिकः ↔ वायसः, करी ↔ मूषकः, उष्णः ↔ शीतः। विपरीतार्थक जोड़े बनाकर याद करने से शब्द जल्दी और पक्के याद होते हैं।
प्र2.
मातृभाषया अर्थं लिखत।
उत्तर

सारणी का पाँचवाँ स्तम्भ खाली छोड़ा गया है — उसमें आपको अपनी मातृभाषा में अर्थ लिखना है। यह प्रश्न हर विद्यार्थी के लिए अलग होगा, क्योंकि हर एक की मातृभाषा अलग हो सकती है (मराठी, बाङ्ला, तमिल, गुजराती, ओड़िया, असमिया, पंजाबी, तेलुगु आदि)।

करने की विधि —

  1. पहले शब्द का संस्कृत-अर्थ (दूसरा स्तम्भ) पढ़िए, हिन्दी अर्थ नहीं। संस्कृत से सीधे अपनी भाषा में जाइए।
  2. यदि आपकी भाषा में वही तत्सम शब्द चलता हो, तो उसे ज्यों-का-त्यों लिखिए (जैसे पराक्रमः — मराठी ‘पराक्रम’, गुजराती ‘पराक्रम’, बाङ्ला ‘পরাক্রম’)।
  3. यदि तत्सम शब्द न चलता हो, तो अपनी भाषा का रोज़ बोला जाने वाला शब्द लिखिए (जैसे पिकः — मराठी ‘कोकिळा’, तमिल ‘குயில்’, तेलुगु ‘కోయిల’)।
  4. अन्त में हर शब्द का अपनी भाषा में एक छोटा वाक्य बनाकर देखिए — तभी अर्थ पक्का होता है।

नमूना उत्तर (मातृभाषा — मराठी):

शब्दःसंस्कृत-अर्थःमातृभाषया अर्थः (मराठी)
पिकःकोकिलःकोकिळा
वायसःकाकःकावळा
तरवःपादपाःझाडे
घनाःमेघाःढग
कनकम्सुवर्णम्सोने
दैवम्भाग्यम्नशीब
Check it yourself: अपनी सारणी भरने के बाद घर के किसी बड़े को वे शब्द दिखाइए और पूछिए कि आपकी भाषा में इनके लिए कोई पुराना या काव्य वाला शब्द भी है क्या। प्रायः एक ही अर्थ के दो शब्द मिलेंगे — एक बोलचाल का, एक साहित्य का।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ