दीपकम् अध्याय 3 योग्यताविस्तरः

पुस्तक के शब्दों में — प्रसिद्धेषु अष्टादशसु पुराणेषु विष्णुपुराणम् अन्यतमम्। अस्मिन् पुराणे प्रायेण सप्तसहस्राधिकश्लोकाः सन्ति। अत्र भगवतः विष्णोः तस्य च अवताराणां विषये वर्णितम्। भारतवर्षस्य गौरवविषये विष्णुपुराणम् अतीव प्रामाणिकं तथ्यं प्रकाशयति।

पुस्तक के शब्दों में — संस्कृतसाहित्ये महाभारतम् इति इतिहासग्रन्थः पञ्चमवेदरूपेण स्वीकृतः। अस्मिन् ग्रन्थे लक्षाधिकाः श्लोकाः सन्ति। अतः शतसाहस्रीसंहिता इति अस्य अपरं नाम। महाभारते अष्टादश पर्वाणि सन्ति।

• स्वरूप — इतिहासग्रन्थ, जो पञ्चम वेद के रूप में स्वीकृत है।
• आकार — एक लाख से अधिक श्लोक।
• अपर नाम — शतसाहस्री संहिता (‘शत-साहस्री’ अर्थात् एक लाख श्लोकों वाली)।
• विभाजन — अठारह पर्व।

पुस्तक के शब्दों में — भर्तृहरिः संस्कृतकाव्यवाङ्मये महान् कविः अस्ति। नीतिशास्त्रविशारदस्य तस्य कृतयः नीतिशतकं शृङ्गारशतकं वैराग्यशतकं चेति भारतीयज्ञानपरम्परां पोषयन्ति।

पुस्तक के शब्दों में — पण्डितनारायणेन हितोपदेशः कथाग्रन्थः सङ्कलितः। ग्रन्थेऽस्मिन् विविधाः कथाः नीतिश्लोकाः च सन्ति। हितोपदेशः चतुर्धा विभक्तः — मित्रलाभः, सुहृद्भेदः, विग्रहः, सन्धिः।

• सङ्कलनकर्ता — पण्डित नारायण।
• स्वरूप — कथाग्रन्थ, जिसमें कथाएँ और नीतिश्लोक दोनों हैं।
• चार भाग — मित्रलाभः (मित्र पाना), सुहृद्भेदः (मित्रों में फूट), विग्रहः (युद्ध), सन्धिः (मेल)।

पुस्तक के शब्दों में — चाणक्यस्य नीतिश्लोकाः माणिक्यसदृशाः सन्ति। बालानां चरित्रनिर्माणाय आदर्शमानवजीवनप्रतिष्ठार्थं च आचार्यस्य चाणक्यस्य नीत्युपदेशाः अत्यन्तम् उपयोगिनः सन्ति।

• चाणक्य के नीतिश्लोक माणिक्य (रत्न) के समान बहुमूल्य हैं।
• वे बालकों के चरित्र-निर्माण के लिए उपयोगी हैं।
• वे आदर्श मानव-जीवन की प्रतिष्ठा के लिए भी अत्यन्त उपयोगी हैं।