प्र1.
मातृभाषया अर्थं लिखत — जलप्लावपीडितानाम्, नष्टानि, अनाहारेण, नदीस्रोतसा, अकुण्ठम्, समादृतः, सुस्वादूनि व्यञ्जनानि, दौर्लभ्यम्, निःशुल्कम्, करुणध्वनिः, अगुञ्जत्, बुभुक्षितः, दयाविगलितहृदयः, अश्रुपूर्णनयनः, परिवेषितम्, पञ्चमित्रेषु, स्वतन्त्रता-सङ्ग्रामी, जन्म लब्धवान्, कारावासम्, चिन्ताकुलः, देशसेवा-तत्परस्य, सहस्रशः, लीयताम्, प्रयान्तु, गर्तमालिका, अस्थिमांसैः, दैनिक-वार्तापत्रस्य, असीमम्, उत्कलमणिः, सम्मानितवान्, लोकसेवकः, महामनाः।
उत्तर
पुस्तक की तालिका का अन्तिम स्तम्भ आपकी अपनी मातृभाषा के लिए खाली छोड़ा गया है — जो भी आपकी भाषा हो (हिन्दी, ओडिआ, बाङ्ला, मराठी, तमिऴ्, तेलुगु, गुजराती, असमिया, पंजाबी …), उसमें अर्थ लिखिए। नीचे पुस्तक के दोनों पृष्ठों (42–43) की पूरी सूची संस्कृत-पर्याय, हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ के साथ दी है।
| शब्दः | अर्थः (संस्कृतम्) | हिन्दी | English |
|---|---|---|---|
| जलप्लावपीडितानाम् | नद्यां बहुजलप्रवाहेण धनजीवनक्षति-ग्रस्तानाम् | बाढ़ पीड़ितों का | Of flood victims |
| नष्टानि | क्षतिग्रस्तानि | नष्ट हुए | Destroyed |
| अनाहारेण | आहारेण विना | भोजन न करने से | By abstaining from food |
| नदीस्रोतसा | नदीजलप्रवाहेण | नदी के प्रवाह से | By River currents |
| अकुण्ठम् | कुण्ठं विना / साग्रहम् | आग्रहपूर्वक | Generously |
| समादृतः | आदरप्राप्तः | सम्मानित | Honored |
| सुस्वादूनि व्यञ्जनानि | रुचिकराणि सूपशाकादीनि | स्वादिष्ट भोजन | Delicious food |
| दौर्लभ्यम् | कष्टेन लभ्यम् | कष्ट से प्राप्त किया गया | Difficulty in being obtained |
| निःशुल्कम् | धनं विना | निःशुल्क | Without any fees |
| करुणध्वनिः | विकलस्वरः | करुणा युक्त ध्वनि | Weeping words |
| अगुञ्जत् | गुञ्जनम् अकरोत् | गूँजा | Echoes |
| बुभुक्षितः | क्षुधातुरः | भूखा | Hungry |
| दयाविगलितहृदयः | करुणार्द्रहृदयः | दया पूर्ण हृदय वाला / दयालु | Compassionate heart |
| अश्रुपूर्णनयनः | अश्रुयुक्तं नेत्रं यस्य सः | आँसू से भरी हुई आँखों वाला | Eyes filled with tears |
| परिवेषितम् | भोजनार्थं प्रदत्तम् (अन्नम्) | परोसा गया | Served |
| पञ्चमित्रेषु | पञ्चसंख्याकेषु मित्रेषु | पाँच मित्रों में | Among five friends |
| स्वतन्त्रता-सङ्ग्रामी | स्वतन्त्रता-सेनानीः | स्वतन्त्रता सेनानी | Freedom fighter |
| जन्म लब्धवान् | जन्म प्राप्तवान् | जन्म लिया | Was born |
| कारावासम् | कारागृहे बन्धनम् | कारागार में रहना | Living in jail |
| चिन्ताकुलः | चिन्तया व्याकुलः | चिन्ता से व्याकुल | Worried |
| देशसेवा-तत्परस्य | देशसेवां कर्तुं तत्परस्य | देश सेवा हेतु तत्पर का | Of the one who is ready to serve the country |
| सहस्रशः | सहस्राधिकाः | हज़ारों | In thousands |
| लीयताम् | विलीनतां यान्तु | विलीन हो जाएँ | (May it) merge |
| प्रयान्तु | गच्छन्तु | चलें | (May they) walk over |
| गर्तमालिका | गर्तानां शृङ्खला | गड्ढों की शृङ्खला | Series of potholes |
| अस्थिमांसैः | अस्थिभिः मांसैः च | हड्डी और माँस से | With the bones and flesh of the body |
| दैनिक-वार्तापत्रस्य | प्रतिदिनं प्रकाशित-पत्रस्य | दैनिक समाचारपत्र का | Of the daily newspaper |
| असीमम् | अतुलनीयम् | अपार | Immense / Unparallel |
| उत्कलमणिः | उत्कलस्य मणिसदृशः उपाधिविशेषः | उत्कल की मणि (एक उपाधि) | Gem of Odisha (A title) |
| सम्मानितवान् | मानेन प्रशंसितवान् | सम्मानित किया | Honored |
| लोकसेवकः | जनसेवकः | समाज सेवक | Social worker |
| महामनाः | उच्चविचारसम्पन्नः | उच्च विचार वाला | Broad-minded |
शब्दों की बनावट देखिए: इस पाठ के अधिकांश कठिन शब्द बहुव्रीहि समास हैं — अश्रुपूर्णनयनः = ‘अश्रु से पूर्ण हैं नयन जिसके, वह’; दयाविगलितहृदयः = ‘दया से पिघल गया है हृदय जिसका, वह’; चिन्ताकुलः = ‘चिन्ता से व्याकुल’। इस समास में विग्रह सदा ‘यस्य सः’ से होता है और पूरा पद विशेषण बनकर किसी व्यक्ति को बताता है।
याद रखने की तरकीब: सहस्रशः में ‘शस्’ प्रत्यय है, जो ‘संख्या के हिसाब से’ अर्थ देता है — इसी से बनते हैं शतशः (सैकड़ों), अंशशः (भागों में)। इसी तरह अनाहारेण और निःशुल्कम् — दोनों में नकारात्मक उपसर्ग है (अन् और निः), अर्थ है ‘बिना’।