दीपकम् अध्याय 5 अभ्यासात् जायते सिद्धिः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्परः ............................... ।
उत्तर
पूर्णा पङ्क्तिः — श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः
(श्लोकः ४, पृष्ठ 52)

अर्थः: श्रद्धावान्, तत्पर और संयत इन्द्रियों वाला मनुष्य ज्ञान पाता है।

व्याकरणम्: संयतेन्द्रियः = संयतानि इन्द्रियाणि यस्य सः — बहुव्रीहि समास, प्रथमा एकवचन पुंलिङ्ग। सन्धि: संयत + इन्द्रियः = संयतेन्द्रियः (गुण सन्धि — अ + इ = ए)।
प्र2.
............................... चैव वाङ्मयं तप उच्यते ।
उत्तर
पूर्णा पङ्क्तिः — स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ।
(श्लोकः ८, पृष्ठ 54)

अर्थः: स्वाध्याय का अभ्यास भी वाणी का तप कहलाता है।

व्याकरणम्: सन्धि: स्वाध्याय + अभ्यसनम् = स्वाध्यायाभ्यसनम् (दीर्घ सन्धि — अ + अ = आ); च + एव = चैव (वृद्धि सन्धि — अ + ए = ऐ); तपः + उच्यते = तप उच्यते (विसर्ग-लोप)। ‘स्वाध्यायः’ = स्वस्य अध्ययनम् — अपने पाठ का स्वयं अभ्यास।
प्र3.
सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा ............................... ।
उत्तर
पूर्णा पङ्क्तिः — सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः
(श्लोकः ६, पृष्ठ 53)

अर्थः: सदा सन्तुष्ट, संयमी और दृढ़ निश्चय वाला योगी…

व्याकरणम्: दृढनिश्चयः = दृढः निश्चयः यस्य सः — बहुव्रीहि समास, प्रथमा एकवचन (सारणी में अर्थ ‘दृढ़ निश्चय वाला’)। ध्यान दो — इस पंक्ति के चारों पद (सन्तुष्टः, योगी, यतात्मा, दृढनिश्चयः) एक ही कर्ता के विशेषण हैं, इसलिए सब प्रथमा एकवचन में हैं।
प्र4.
............................... भवति सम्मोहः सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः ।
उत्तर
पूर्णा पङ्क्तिः — क्रोधात् भवति सम्मोहः सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः ।
श्लोके सन्धियुक्तं रूपम् — क्रोधाद्भवति सम्मोहः सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः ॥ (श्लोकः २, पृष्ठ 50)

अर्थः: क्रोध से सम्मोह होता है और सम्मोह से स्मृतिविभ्रम होता है।

व्याकरणम्: क्रोधात्पञ्चमी विभक्ति, एकवचन (कारण के अर्थ में)। सन्धि: क्रोधात् + भवति = क्रोधाद्भवति (जश्त्व सन्धि — त् → द्); सम्मोहात् + स्मृतिविभ्रमः = सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः
प्र5.
तद्विद्धि ............................... परिप्रश्नेन सेवया ।
उत्तर
पूर्णा पङ्क्तिः — तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया ।
(श्लोकः ३, पृष्ठ 51)

अर्थः: उस ज्ञान को प्रणाम के द्वारा, प्रश्न पूछकर और सेवा करके जानो।

व्याकरणम्: प्रणिपातेनतृतीया विभक्ति, एकवचन (करण कारक — ‘जिसके द्वारा’); सारणी में अर्थ ‘नमस्कारेण’। तीनों उपाय एक ही विभक्ति में हैं, इसलिए रिक्त स्थान भी तृतीया माँगता है — ‘प्रणिपातः’ लिखना अशुद्ध होगा।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ