प्र1.
“आधारे सप्तमी विभक्तेः प्रयोगः भवति। यथा — उत्पीठिकायां पुस्तकम् अस्ति। दुःखेषु अनुद्विग्नमनाः भवेत्। सुखेषु विगतस्पृहः भवेत्।” — इदं नियमम् उदाहरणैः सह स्पष्टीकुरुत।
उत्तर
नियमः — यत्र आधारः (अधिकरणम्) बोध्यते, तत्र सप्तमी विभक्तिः भवति ।
(जहाँ ‘कहाँ / किसमें / किस दशा में’ का बोध हो, वहाँ सप्तमी विभक्ति लगती है।)
(जहाँ ‘कहाँ / किसमें / किस दशा में’ का बोध हो, वहाँ सप्तमी विभक्ति लगती है।)
| वाक्यम् | सप्तम्यन्तं पदम् | विभक्तिः · वचनम् | हिन्दी |
|---|---|---|---|
| उत्पीठिकायां पुस्तकम् अस्ति। | उत्पीठिकायाम् | सप्तमी · एकवचनम् (स्त्रीलिङ्गम्) | मेज़ पर पुस्तक है। |
| दुःखेषु अनुद्विग्नमनाः भवेत्। | दुःखेषु | सप्तमी · बहुवचनम् (नपुंसकलिङ्गम्) | दुःखों में मन विचलित न हो। |
| सुखेषु विगतस्पृहः भवेत्। | सुखेषु | सप्तमी · बहुवचनम् (नपुंसकलिङ्गम्) | सुखों में लालसा न रहे। |
क्यों यह नियम यहीं दिया गया है: पाठ का श्लोक १ पूरा ही सप्तमी पर टिका है — ‘दुःखेषु… सुखेषु…’। सप्तमी केवल स्थान नहीं बताती; यहाँ वह दशा/परिस्थिति बताती है — ‘दुःख की स्थिति में’। इसलिए अनुवाद करते समय ‘में / पर’ लगाइए।
अपने वाक्य बनाकर देखो: विद्यालये छात्राः पठन्ति। (विद्यालय में) · वृक्षे खगाः सन्ति। (वृक्ष पर) · आपत्तौ धैर्यं न त्यजेत्। (विपत्ति में)