दीपकम् अध्याय 5 वयं शब्दार्थान् जानीमः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
पाठे प्रदत्तानां शब्दानाम् अर्थान् लिखत तथा ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ इति स्तम्भं पूरयत। (पृष्ठ 55–56)
उत्तर

पाठ की सारणी के सभी शब्द नीचे दिए गए हैं। अन्तिम स्तम्भ तुम्हें अपनी मातृभाषा में भरना है — यहाँ उदाहरण के रूप में हिन्दी/भोजपुरी शैली के नमूने दिए गए हैं; तुम अपनी भाषा (मराठी, बांग्ला, तमिळ, गुजराती, असमिया…) के शब्द लिखो।

शब्दःअर्थः (संस्कृतम्)हिन्दीEnglishमातृभाषया (नमूना)
महोत्सवःपर्वत्यौहारFestivalपरब / तिहार
कथावाचकःउपन्यासकःकथा वाचकThe narrator / the proponentकथा कहे वाला
सुगीतागानमयीअच्छी तरह से गाई जाने वालीMelodious Songनीक से गावल
युद्धपराङ्मुखम्युद्ध-विमुखम्युद्ध विमुखThe war-averseलड़ाई से मुँह मोड़े वाला
अमृततुल्याःअमृतेन सदृशाः / अतिमहत्त्वपूर्णाःअमृत के समानlike nectarअमरित जइसन
अनुद्विग्नमनाःयस्य मनः विचलितं न भवतिअविचलित मन वालाPerson of tranquil mindजेकर मन डोले ना
विगतस्पृहःअनुरागरहितःआसक्ति रहितDetachedबिना मोह वाला
वीत-राग-भय-क्रोधःवीतः रागः भयं क्रोधः यस्यवासना, भय और क्रोध से रहितFree from attachment, fear and angerमोह-डर-गुस्सा से मुक्त
स्थितधीःस्थिरमतिमान्स्थिर मन वालाsteady mindedथिर मति वाला
मुनिःयतिःतपस्वीThe sageतपसी / सन्त
सम्मोहःकिंकर्तव्यविमूढताकर्तव्य अकर्तव्य का अविवेकDelusionभरम
स्मृतिविभ्रमःस्मृतिनाशःस्मरणशक्ति का नाश होनाLoss / failure of memoryयाद के नाश
श्रद्धावान्श्रद्धालुःश्रद्धा से युक्तDevotedसरधा वाला
संयतेन्द्रियःइन्द्रियसंयमीसंयमित इन्द्रियों वालाOne who has controlled his sensesइन्द्रिय के बस में रखे वाला
प्रणिपातेननमस्कारेणप्रणाम के द्वाराby bowing down / by salutationपरनाम कर के
परिप्रश्नेनपुनः पुनः प्रश्नकरणेनप्रश्नों के द्वाराby questioning (with humility)पूछ-पूछ के
उपदेक्ष्यन्तिउपदेशं प्रदास्यन्तिउपदेश देंगेThey will preachसिखइहें
तत्त्वदर्शिनःदार्शनिकाःतत्त्वज्ञानीThose who have realized the Truthसच के जाने वाला
विद्धिजानीहितुम जानो(Let You) Knowतूँ जान
अद्वेष्टाद्वेषरहितःद्वेष न करने वालाOne who never hatesकेहू से बैर ना राखे वाला
सर्वभूतानांसर्वेषां प्राणिनाम्सभी प्राणियों काof all beingsसब जीव के
मैत्रःमैत्रीपूर्णःमित्रता के भाव वालाFriendlyदोस्ताना
करुणःदयार्द्रचित्तःकरुणावान्Compassionateदयालु
निर्ममःममत्व-भावनारहितःममत्व की भावना से विहीनFree from the sense of ‘mine’‘मोर-मोर’ ना करे वाला
निरहङ्कारःगर्वहीनःअहंकार रहितEgolessबिना घमंड वाला
समदुःखसुखःदुःखेषु सुखेषु च समानभाव-शीलःसुख और दुःख में समान भाव वालाSame in pain and pleasureसुख-दुख में एक समान
क्षमीक्षमावान्क्षमाशीलEndowed with forbearanceमाफ करे वाला
उद्विजतेउद्वेगं गच्छतिउद्विग्न होता हैagitatedघबरा जाला
लोकःजगत्संसारThe worldदुनिया
हर्षामर्षभयोद्वेगैःआह्लाद-क्रोध-भय-चिन्तादिभिःहर्ष, क्रोध, भय और चिंताओं सेFrom joy, impatience, fear and anxietyखुसी-गुस्सा-डर-चिंता से
यतात्मासंयमीयति, जिसने इन्द्रियों को अपने नियन्त्रण में कर लिया हैSelf-Restrainedअपना पर काबू वाला
दृढनिश्चयःदृढः निश्चयः यस्य सःदृढ़ निश्चय वालाFirmly resolute / determinedपक्का इरादा वाला
अर्पितमनोबुद्धिःअर्पितं मनः बुद्धिः च येन सःमन और बुद्धि को अर्पित करने वालाOne who has offered his mind and intellectमन-बुद्धि सौंप देवे वाला
अनुद्वेगकरम्न उद्वेगकरम्व्याकुलता न करने वालाUnoffending / non-agitatingदुख ना देवे वाला
अभ्यसनंअभ्यासःअभ्यासPracticeअभियास
वाङ्मयम्वाचिकम्वाचिकVerbal penanceबोली के तप
याद रखने की युक्ति: इस सूची के आधे शब्द बहुव्रीहि समास हैं, जिनका अर्थ सदा ‘…वाला’ होता है — अनुद्विग्नमनाः (जिसका मन विचलित न हो वाला), वीतरागभयक्रोधः, स्थितधीः, समदुःखसुखः, दृढनिश्चयः, अर्पितमनोबुद्धिः। एक बार यह पहचान आ गई तो अर्थ अपने आप खुल जाता है।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ