दीपकम् अध्याय 5 श्लोक-व्याख्या (पदच्छेदः · अन्वयः · अर्थः · भावः)

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः ।
ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ॥ ४ ॥ (पृष्ठ 52) — पदच्छेदं, अन्वयम्, अर्थं भावं च लिखत।
उत्तर
पदच्छेदः — श्रद्धावान् लभते ज्ञानम् तत्परः संयतेन्द्रियः ज्ञानम् लब्ध्वा पराम् शान्तिम् अचिरेण अधिगच्छति ।
अन्वयः — संयतेन्द्रियः तत्परः श्रद्धावान् (मनुष्यः) ज्ञानं लभते । तथा ज्ञानं लब्ध्वा (सः) अचिरेण परां शान्तिम् अधिगच्छति ।

अर्थः (हिन्दी): जिसकी इन्द्रियाँ संयत हैं, जो तत्पर (लगन वाला) है और श्रद्धा से युक्त है — वही मनुष्य ज्ञान पाता है। और ज्ञान पा लेने पर वह शीघ्र ही परम शान्ति को प्राप्त कर लेता है।

भावः (पाठस्य भावार्थः): “यः श्रद्धालुः मनुष्यः दिव्यज्ञानं प्राप्तुं निरन्तरं प्रयासं करोति। तथैव यः मनुष्यः इन्द्रियाणि स्ववशे कृतवान्। सः मनुष्यः दिव्यज्ञानं प्राप्स्यति। तादृशं दिव्यं ज्ञानं प्राप्य सः पुरुषः जीवने अनन्तम् आनन्दं प्राप्नोति।”
श्लोक ज्ञान के लिए तीन शर्तें रखता है — श्रद्धा (भरोसा), तत्परता (लगन) और इन्द्रिय-संयम। तीनों साथ चाहिए: श्रद्धा के बिना पढ़ा हुआ टिकता नहीं, लगन के बिना पूरा होता नहीं, और संयम के बिना मन पढ़ाई पर रुकता नहीं। श्लोक ३ के तीन बाहरी उपाय (प्रणिपात, परिप्रश्न, सेवा) और श्लोक ४ के ये तीन भीतरी गुण मिलकर एक ही सीख पूरी करते हैं।
व्याकरण-सङ्केतः: लब्ध्वा — लभ् धातु + क्त्वा प्रत्यय (पूर्वकालिक क्रिया) = ‘पाकर’; क्त्वा का प्रयोग तभी होता है जब दोनों क्रियाओं का कर्ता एक ही हो। परां शान्तिम्द्वितीया विभक्ति, एकवचन, स्त्रीलिङ्ग (कर्म)। अचिरेण — तृतीया एकवचन, अर्थ ‘शीघ्र ही, बिना देर किए’। सन्धि: शान्तिम् + अचिरेण = शान्तिमचिरेण; अचिरेण + अधिगच्छति = अचिरेणाधिगच्छति (दीर्घ सन्धि — अ + अ = आ); श्रद्धावान् + लभते = श्रद्धावाँल्लभते (न् का ल् में परिवर्तन तथा अनुनासिक चिह्न)।
प्र2.
अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च ।
निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी ॥ ५ ॥ (पृष्ठ 52) — पदच्छेदं, अन्वयम्, अर्थं भावं च लिखत।
उत्तर
पदच्छेदः — अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुणः एव च निर्ममः निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी ।
अन्वयः — (यः) सर्वभूतानाम् अद्वेष्टा मैत्रः च करुणः एव निर्ममः निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी (अस्ति, सः एव मम प्रियः भवति ।)

अर्थः (हिन्दी): जो सब प्राणियों से द्वेष नहीं करता, जो सबका मित्र और करुणावान् है, जो ‘मेरा-मेरा’ की भावना तथा अहङ्कार से रहित है, जो सुख और दुःख में समान भाव रखता है और क्षमाशील है — (वही भगवान् को प्रिय है)।

भावः (पाठस्य भावार्थः): “हे अर्जुन ! यः कस्यामपि परिस्थितौ विचलितः न भवति। यः ईर्ष्यारहितः समस्तप्राणिनां कृते मित्रभावयुतः दयालुः च भवति। यः ममत्वरहितः, अहङ्कारविहीनः, सुखदुःखेषु समभावयुतः क्षमाशीलः च भवति तादृशः पुरुषः भगवतः अत्यन्तं प्रियः भक्तः भवति।”
ध्यान देने योग्य बात यह है कि यहाँ गिनाए गए सब गुण दूसरों के साथ व्यवहार के गुण हैं — अद्वेष, मैत्री, करुणा, निर्ममता, निरहङ्कार, क्षमा। अर्थात् भक्ति की परीक्षा मन्दिर में नहीं, लोगों के बीच होती है। श्लोक १ का ‘स्थितधीः’ यहाँ समाज में उतरकर ‘भगवान् का प्रिय भक्त’ बन जाता है।
व्याकरण-सङ्केतः: सर्वभूतानाम्षष्ठी विभक्ति, बहुवचन = ‘सब प्राणियों का/से’। अद्वेष्टा — न + द्वेष्टा (नञ्-तत्पुरुष), प्रथमा एकवचन (‘द्वेष न करने वाला’)। समास: ‘निर्ममः’ = निर्गतं ममत्वं यस्मात् सः, ‘निरहङ्कारः’ = निर्गतः अहङ्कारः यस्य सः, ‘समदुःखसुखः’ = समे दुःखसुखे यस्य सः — तीनों बहुव्रीहि समाससन्धि: करुणः + एव = करुण एव (विसर्ग-सन्धि — अः + ए); निर्ममः + निरहङ्कारः = निर्ममो निरहङ्कारः
प्र3.
सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः ।
मय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः ॥ ६ ॥ (पृष्ठ 53) — पदच्छेदं, अन्वयम्, अर्थं भावं च लिखत।
उत्तर
पदच्छेदः — सन्तुष्टः सततम् योगी यतात्मा दृढनिश्चयः मयि अर्पितमनोबुद्धिः यः मद्भक्तः सः मे प्रियः ।
अन्वयः — यः योगी सततं सन्तुष्टः यतात्मा दृढनिश्चयः मयि (च) अर्पितमनोबुद्धिः (भवति) सः मद्भक्तः मे प्रियः (भवति) ।

अर्थः (हिन्दी): जो योगी सदा सन्तुष्ट रहता है, जिसका मन-इन्द्रियाँ वश में हैं, जो दृढ़ निश्चय वाला है और जिसने अपना मन तथा बुद्धि मुझमें अर्पित कर दी है — ऐसा मेरा भक्त मुझे प्रिय है।

भावः (पाठस्य भावार्थः): “हे पार्थ ! यः निरन्तरं सन्तुष्टः भवति। अर्थात् कस्यापि वस्तुनः अभावात् कदापि असन्तुष्टः न भवति। यः मनः इन्द्रियाणि च विजित्य संयमी भवति। यः स्वबुद्ध्या परमेश्वरस्य स्वरूपं स्थिरीकरोति। यश्च मनः बुद्धिं च ईश्वरे समर्पयति। सः मनुष्यः मम अतीव प्रियतमः भक्तः भवति।”
यहाँ ‘सन्तुष्टः’ की व्याख्या पाठ स्वयं दे देता है — किसी वस्तु के अभाव में भी असन्तोष न होना। सन्तोष का अर्थ ‘कुछ न चाहना’ नहीं, ‘न मिलने पर भी न टूटना’ है। और ‘दृढनिश्चयः’ बताता है कि सन्तोष आलस्य नहीं है — निश्चय दृढ़ रहता है, केवल फल की चिन्ता से मन डाँवाडोल नहीं होता।
व्याकरण-सङ्केतः: मे — अस्मद् शब्द का षष्ठी एकवचन रूप (‘मम’ का ही संक्षिप्त रूप) = ‘मुझे/मेरा’। मयि — अस्मद् शब्द, सप्तमी एकवचन = ‘मुझमें’। समास: ‘यतात्मा’ = यतः आत्मा येन सः, ‘दृढनिश्चयः’ = दृढः निश्चयः यस्य सः, ‘अर्पितमनोबुद्धिः’ = अर्पितं मनः बुद्धिः च येन सः — बहुव्रीहिसन्धि: मयि + अर्पित० = मय्यर्पित० (यण् सन्धि — इ → य्); ०बुद्धिः + यः = ०बुद्धिर्यः (विसर्ग → र्); मत् + भक्तः = मद्भक्तः (जश्त्व)।
प्र4.
यस्मान्नोद्विजते लोकः लोकान्नोद्विजते च यः ।
हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः ॥ ७ ॥ (पृष्ठ 53) — पदच्छेदं, अन्वयम्, अर्थं भावं च लिखत।
उत्तर
पदच्छेदः — यस्मात् न उद्विजते लोकः लोकात् न उद्विजते च यः हर्ष-अमर्ष-भय-उद्वेगैः मुक्तः यः सः च मे प्रियः ।
अन्वयः — यस्मात् लोकः न उद्विजते, यः च लोकात् न उद्विजते, यः च हर्ष-अमर्ष-भय-उद्वेगैः मुक्तः सः मे प्रियः (भवति) ।

अर्थः (हिन्दी): जिससे संसार उद्विग्न (व्याकुल) नहीं होता, और जो स्वयं संसार से उद्विग्न नहीं होता, तथा जो हर्ष, ईर्ष्या, भय और चिन्ता — इन सबसे मुक्त है, वह मुझे प्रिय है।

भावः (पाठस्य भावार्थः): “हे अर्जुन ! यस्मात् मनुष्यात् कोऽपि मनुष्यः प्राणी वा उद्विग्नः न भवति। यश्च मनुष्यः अन्यस्मात् जनात् प्राणिनः वा उद्विग्नः न भवति। यश्च हर्षेण, ईर्ष्यया, भीत्या, चिन्तया च रहितः भवति। सः मम अतीव प्रियः भक्तः भवति।”
यह श्लोक की सबसे सुन्दर बात है — कसौटी दोनों दिशाओं में लगाई गई है: न मैं किसी के लिए परेशानी बनूँ, न कोई मेरे लिए परेशानी बने। पहला वाक्य दूसरों के प्रति मेरे व्यवहार की जाँच करता है, दूसरा मेरे अपने मन की। जो व्यक्ति दोनों ओर से शान्त है, वही सच्चे अर्थ में भक्त है।
व्याकरण-सङ्केतः: यस्मात्, लोकात्पञ्चमी विभक्ति, एकवचन (अपादान — ‘जिससे’, ‘संसार से’)। हर्षामर्षभयोद्वेगैःतृतीया विभक्ति, बहुवचन; हर्षः च अमर्षः च भयं च उद्वेगः च तैः — द्वन्द्व समासअमर्षः = ईर्ष्या/असहनशीलता। उद्विजते — उद् + विज् धातु, आत्मनेपद, लट् लकार, प्रथम पुरुष एकवचन। सन्धि: यस्मात् + न = यस्मान्न; लोकात् + न = लोकान्न (परसवर्ण — त् → न्); मुक्तः + यः = मुक्तो यः; हर्षामर्षभयोद्वेगैः + मुक्तः = ०द्वेगैर्मुक्तः
प्र5.
अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।
स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ॥ ८ ॥ (पृष्ठ 54) — पदच्छेदं, अन्वयम्, अर्थं भावं च लिखत।
उत्तर
पदच्छेदः — अनुद्वेगकरम् वाक्यम् सत्यम् प्रियहितम् च यत् स्वाध्यायाभ्यसनम् च एव वाङ्मयम् तपः उच्यते ।
अन्वयः — यद् वाक्यम् अनुद्वेगकरं सत्यं प्रियहितं च (तथा) स्वाध्यायाभ्यसनं च एव वाङ्मयं तपः उच्यते ।

अर्थः (हिन्दी): जो वचन उद्वेग न उत्पन्न करने वाला हो, सत्य हो, प्रिय और हितकारी हो — तथा साथ में स्वाध्याय का अभ्यास हो — वही वाङ्मय तप (वाणी का तप) कहलाता है।

भावः (पाठस्य भावार्थः): “यत् अनुद्वेगकरं (भाषणम् उद्वेगं न जनयेत्), सत्यं, प्रियकरं, हितकरं, च भाषणं स्यात्, तत् वाङ्मयं तपः इति कथ्यते। शास्त्रादीनां स्वाध्यायः, तेषाम् अभ्यासः च वाचिकं तपः कथ्यते। तथा स्वाध्यायः अभ्यासश्चापि यथाविधि वाङ्मयं तपः इति उच्यते।”
यहाँ ‘तप’ की परिभाषा बदल दी गई है — तप का अर्थ केवल उपवास या वन-गमन नहीं, बोलने का संयम भी तप है। और श्लोक चार शर्तें एक साथ रखता है — बात अनुद्वेगकर हो, सत्य हो, प्रिय हो और हितकर हो। चारों साथ चाहिए: कड़वा सच भी अधूरा तप है, और मीठा झूठ तो तप है ही नहीं।
व्याकरण-सङ्केतः: सन्धि: स्वाध्याय + अभ्यसनम् = स्वाध्यायाभ्यसनम् (दीर्घ सन्धि — अ + अ = आ); च + एव = चैव (वृद्धि सन्धि — अ + ए = ऐ); तपः + उच्यते = तप उच्यते (विसर्ग-लोप)। समास: ‘अनुद्वेगकरम्’ = न उद्वेगकरम् (नञ्-तत्पुरुष); ‘प्रियहितम्’ = प्रियं च हितं च (द्वन्द्व); ‘वाङ्मयम्’ = वाचा निर्मितम् / वाणी-सम्बन्धी। उच्यतेकर्मवाच्य, लट् लकार, प्रथम पुरुष एकवचन। पुस्तक में भावार्थ के भीतर ‘भषणम्’ छपा है, जिसका शुद्ध रूप ‘भाषणम्’ है।
प्र6.
प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः,
तस्मात् तदेव वक्तव्यं वचनेन का दरिद्रता । (पृष्ठ 54 — ‘अतः विद्यार्थिभिः स्मरणीयं यत् —’) — अर्थं भावं च लिखत।
उत्तर
पदच्छेदः — प्रिय-वाक्य-प्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः, तस्मात् तत् एव वक्तव्यम् वचनेन का दरिद्रता ।
अन्वयः — प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे जन्तवः तुष्यन्ति, तस्मात् तत् एव वक्तव्यम् । वचनेन का दरिद्रता ?

अर्थः (हिन्दी): प्रिय वचन देने से सब प्राणी सन्तुष्ट हो जाते हैं; इसलिए वैसा ही (प्रिय वचन) बोलना चाहिए। बोलने में भला कैसी कंजूसी?

भावः: पाठ इस सुभाषित को श्लोक ८ के ठीक बाद रखता है, और स्वयं कहता है — ‘अतः विद्यार्थिभिः स्मरणीयम्’ (इसलिए विद्यार्थियों को यह याद रखना चाहिए)। तर्क बहुत सीधा है: मीठा बोलने में कुछ खर्च नहीं होता, फिर भी उससे सब प्रसन्न हो जाते हैं — तो कठोर बोलकर मुफ़्त में शत्रुता क्यों मोल ली जाए? ‘वचनेन का दरिद्रता’ — यह प्रश्न ही उत्तर है।
व्याकरण-सङ्केतः: प्रियवाक्यप्रदानेन, वचनेनतृतीया विभक्ति, एकवचन (करण)। जन्तवः — जन्तु शब्द, प्रथमा बहुवचन, पुंलिङ्गवक्तव्यम् — वच् धातु + तव्यत् प्रत्यय (विधि-कृत्य) = ‘बोलना चाहिए’। तस्मात् — पञ्चमी एकवचन, यहाँ ‘इसलिए’ अर्थ में।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ