पदच्छेदः — दुःखेषु अनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः वीत-राग-भय-क्रोधः स्थितधीः मुनिः उच्यते ।
अन्वयः — दुःखेषु अनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः वीत-राग-भय-क्रोधः मुनिः स्थितधीः (इति) उच्यते ।
अर्थः (हिन्दी): जो दुःखों में मन से विचलित नहीं होता, सुखों में जिसकी कोई लालसा शेष नहीं रहती, और जो राग, भय तथा क्रोध — तीनों से रहित हो चुका है, वह मुनि स्थितधीः (स्थिर बुद्धि वाला, स्थितप्रज्ञ) कहलाता है।
भावः (पाठस्य भावार्थः): “यः मनुष्यः आपत्कालेषु उद्वेगं न अनुभवति। यः सुखप्राप्तये अपि निस्पृहः (इच्छारहितः) भवति। यः इच्छा, आसक्तिः, भयः, क्रोधः, इत्येतेभ्यः मुक्तः भवति। सः मौनी पुरुषः स्थितप्रज्ञः भवति।”
अर्थात् — जो मनुष्य विपत्ति के समय घबराता नहीं, जो सुख पाने के लिए भी लालायित नहीं रहता, और जो इच्छा, आसक्ति, भय तथा क्रोध — इन सबसे मुक्त है, वही मननशील पुरुष स्थितप्रज्ञ है। ध्यान दीजिए — श्लोक दोनों ओर से परीक्षा लेता है: दुःख में न टूटना और सुख में न बहना। स्थिरता का अर्थ भावशून्यता नहीं, बल्कि परिस्थिति के हाथों बुद्धि का न बिकना है।
व्याकरण-सङ्केतः: दुःखेषु, सुखेषु — सप्तमी विभक्ति, बहुवचन, नपुंसकलिङ्ग; यहाँ ‘आधार’ (विषय) के अर्थ में सप्तमी है — ठीक वही नियम जो पाठ की ‘अत्र इदम् अवधेयम्’ पेटी में दिया है। सन्धि: दुःखेषु + अनुद्विग्नमनाः = दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः (यण् सन्धि — उ → व्); स्थितधीः + मुनिः = स्थितधीर्मुनिः (विसर्ग-सन्धि — विसर्ग का र्); मुनिः + उच्यते = मुनिरुच्यते। समास: ‘वीतरागभयक्रोधः’ = वीताः रागः भयं क्रोधः च यस्य सः — बहुव्रीहि। उच्यते — कर्मवाच्य, लट् लकार, प्रथम पुरुष एकवचन।