दीपकम् अध्याय 5 श्लोक-व्याख्या (पदच्छेदः · अन्वयः · अर्थः · भावः)

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
गीता सुगीता कर्तव्या किमन्यैः शास्त्रविस्तरैः ।
या स्वयं पद्मनाभस्य मुखपद्माद्विनिःसृता ॥ (पृष्ठ 49) — पदच्छेदं, अन्वयम्, अर्थं भावं च लिखत।
उत्तर
पदच्छेदः — गीता सुगीता कर्तव्या किम् अन्यैः शास्त्र-विस्तरैः । या स्वयम् पद्मनाभस्य मुख-पद्मात् विनिःसृता ॥
अन्वयः — या (गीता) स्वयं पद्मनाभस्य मुखपद्मात् विनिःसृता, (सा) गीता सुगीता कर्तव्या; अन्यैः शास्त्रविस्तरैः किम् ?

अर्थः (हिन्दी): जो गीता स्वयं पद्मनाभ (भगवान् विष्णु–श्रीकृष्ण) के मुख-कमल से निकली है, उसी गीता को भली-भाँति गाना/पढ़ना चाहिए। फिर दूसरे शास्त्रों के विस्तार से क्या प्रयोजन?

भावः: यह श्लोक पाठ का शीर्षक-श्लोक है और कथावाचक इसी को गा रहा था। इसका कहना है कि गीता स्वयं भगवान् के मुख से निकला उपदेश है, इसलिए उसका स्थान सबसे ऊपर है। जब एक ही ग्रन्थ को ठीक से जी लिया जाए, तो अनेक ग्रन्थों को ऊपर-ऊपर से पढ़ते रहने की आवश्यकता नहीं रहती। पाठ इसी बात को आगे विस्तार देता है — गीता पढ़ने की नहीं, पालन करने की वस्तु है।
व्याकरण-सङ्केतः: मुखपद्मात् विनिःसृता — ‘मुखपद्मात्’ पञ्चमी विभक्ति, एकवचन (अपादान — जहाँ से निकली)। अन्यैः शास्त्रविस्तरैःतृतीया विभक्ति, बहुवचन; ‘किम् + तृतीया’ का अर्थ होता है ‘इनसे क्या लाभ?’। कर्तव्या — तव्यत् प्रत्यय, स्त्रीलिङ्ग प्रथमा एकवचन (‘गीता’ का विधेय)। सन्धि: मुखपद्मात् + विनिःसृता = मुखपद्माद्विनिःसृता (जश्त्व सन्धि — त् → द्); किम् + अन्यैः = किमन्यैःपद्मनाभः = पद्मं नाभौ यस्य सः — बहुव्रीहि समास।
प्र2.
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः ।
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥ १ ॥ (पृष्ठ 50) — पदच्छेदं, अन्वयम्, अर्थं भावं च लिखत।
उत्तर
पदच्छेदः — दुःखेषु अनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः वीत-राग-भय-क्रोधः स्थितधीः मुनिः उच्यते ।
अन्वयः — दुःखेषु अनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः वीत-राग-भय-क्रोधः मुनिः स्थितधीः (इति) उच्यते ।

अर्थः (हिन्दी): जो दुःखों में मन से विचलित नहीं होता, सुखों में जिसकी कोई लालसा शेष नहीं रहती, और जो राग, भय तथा क्रोध — तीनों से रहित हो चुका है, वह मुनि स्थितधीः (स्थिर बुद्धि वाला, स्थितप्रज्ञ) कहलाता है।

भावः (पाठस्य भावार्थः): “यः मनुष्यः आपत्कालेषु उद्वेगं न अनुभवति। यः सुखप्राप्तये अपि निस्पृहः (इच्छारहितः) भवति। यः इच्छा, आसक्तिः, भयः, क्रोधः, इत्येतेभ्यः मुक्तः भवति। सः मौनी पुरुषः स्थितप्रज्ञः भवति।”
अर्थात् — जो मनुष्य विपत्ति के समय घबराता नहीं, जो सुख पाने के लिए भी लालायित नहीं रहता, और जो इच्छा, आसक्ति, भय तथा क्रोध — इन सबसे मुक्त है, वही मननशील पुरुष स्थितप्रज्ञ है। ध्यान दीजिए — श्लोक दोनों ओर से परीक्षा लेता है: दुःख में न टूटना और सुख में न बहना। स्थिरता का अर्थ भावशून्यता नहीं, बल्कि परिस्थिति के हाथों बुद्धि का न बिकना है।
व्याकरण-सङ्केतः: दुःखेषु, सुखेषुसप्तमी विभक्ति, बहुवचन, नपुंसकलिङ्ग; यहाँ ‘आधार’ (विषय) के अर्थ में सप्तमी है — ठीक वही नियम जो पाठ की ‘अत्र इदम् अवधेयम्’ पेटी में दिया है। सन्धि: दुःखेषु + अनुद्विग्नमनाः = दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः (यण् सन्धि — उ → व्); स्थितधीः + मुनिः = स्थितधीर्मुनिः (विसर्ग-सन्धि — विसर्ग का र्); मुनिः + उच्यते = मुनिरुच्यतेसमास: ‘वीतरागभयक्रोधः’ = वीताः रागः भयं क्रोधः च यस्य सः — बहुव्रीहिउच्यते — कर्मवाच्य, लट् लकार, प्रथम पुरुष एकवचन।
प्र3.
क्रोधाद्भवति सम्मोहः सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः ।
स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥ २ ॥ (पृष्ठ 50) — पदच्छेदं, अन्वयम्, अर्थं भावं च लिखत।
उत्तर
पदच्छेदः — क्रोधात् भवति सम्मोहः सम्मोहात् स्मृतिविभ्रमः स्मृतिभ्रंशात् बुद्धिनाशः बुद्धिनाशात् प्रणश्यति ।
अन्वयः — क्रोधात् सम्मोहः भवति । सम्मोहात् स्मृतिविभ्रमः (भवति) । स्मृतिभ्रंशात् बुद्धिनाशः (भवति) । बुद्धिनाशात् (जनः) प्रणश्यति ।

अर्थः (हिन्दी): क्रोध से सम्मोह (कर्तव्य-अकर्तव्य का अविवेक) होता है, सम्मोह से स्मृतिविभ्रम (स्मरणशक्ति का नाश) होता है, स्मृति के नष्ट होने से बुद्धि का नाश होता है, और बुद्धि के नाश से मनुष्य स्वयं नष्ट हो जाता है।

भावः (पाठस्य भावार्थः): “मानवस्य यदा क्रोधः भवति तदा क्रोधात् अविवेकः उत्पद्यते। अविवेकात् आत्मानं विस्मरति। किं योग्यं किञ्च अयोग्यम् इति अविचिन्त्य क्रोधात् व्यामोहं प्राप्नोति। यदा अधिकः व्यामोहः भवति तदा मनुष्यस्य स्मृतिः निष्क्रिया नष्टा च भवति। स्मृतेः नाशात् बुद्धिः नश्यति। बुद्धेः नाशात् सः मनुष्यः विनाशं प्राप्नोति।”
यह श्लोक कारण-कार्य की एक सीढ़ी है, और उसका ढाँचा ही उसका उपदेश है — पतन एक ही छलाँग में नहीं होता, चार चुपचाप उतरती हुई सीढ़ियों से होता है:
क्रोधः → सम्मोहः → स्मृतिविभ्रमः → बुद्धिनाशः → विनाशः

इसलिए बचाव भी वहीं करना है जहाँ शृंखला शुरू होती है — पहली सीढ़ी पर। एक बार बुद्धि चली गई तो रुकने का उपाय ही नहीं बचता।

व्याकरण-सङ्केतः: क्रोधात्, सम्मोहात्, स्मृतिभ्रंशात्, बुद्धिनाशात् — चारों पञ्चमी विभक्ति, एकवचन, पुंलिङ्ग; यहाँ पञ्चमी ‘उत्पत्ति/कारण’ के अर्थ में है (‘अत्र इदम् अवधेयम्’ का दूसरा नियम)। सन्धि: क्रोधात् + भवति = क्रोधाद्भवति (जश्त्व — त् → द्); बुद्धिनाशः + बुद्धिनाशात् = बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात् (विसर्ग-सन्धि — अः + ब् → ओ)। प्रणश्यति — प्र + नश् धातु, लट् लकार, प्रथम पुरुष एकवचन।
प्र4.
तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया ।
उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः ॥ ३ ॥ (पृष्ठ 51) — पदच्छेदं, अन्वयम्, अर्थं भावं च लिखत।
उत्तर
पदच्छेदः — तद् विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानम् ज्ञानिनः तत्त्वदर्शिनः ।
अन्वयः — तद् प्रणिपातेन सेवया परिप्रश्नेन विद्धि, ते तत्त्वदर्शिनः ज्ञानिनः ज्ञानम् उपदेक्ष्यन्ति ।

अर्थः (हिन्दी): उस (आत्म)ज्ञान को प्रणाम करके, सेवा करके तथा विनम्रता से बार-बार प्रश्न पूछकर जानो। वे तत्त्व को देख चुके ज्ञानी जन तुम्हें ज्ञान का उपदेश देंगे।

भावः (पाठस्य भावार्थः): “भगवान् श्रीकृष्णः अर्जुनम् उपदिशति — हे अर्जुन ! भवान् गुरोः समीपं गत्वा यथार्थज्ञानं प्राप्तुं प्रयासं करोतु। भवान् विनीतः जिज्ञासुः च भूत्वा गुरोः सेवां करोतु। तत्त्वज्ञानी गुरुः भवते ज्ञानं प्रदास्यति। यतः ये सत्यस्य दर्शनं कृतवन्तः ते एव यथार्थज्ञानिनः भवन्ति।”
यह श्लोक ज्ञान पाने के तीन उपाय गिनाता है, और तीनों का क्रम भी अर्थपूर्ण है — पहले प्रणिपातः (नम्रता), फिर परिप्रश्नः (जिज्ञासा से बार-बार पूछना) और साथ में सेवा। केवल प्रश्न पूछना काफी नहीं; बिना नम्रता के पूछा गया प्रश्न वाद-विवाद बन जाता है। यहाँ ‘पुनः पुनः प्रश्नकरणम्’ को दोष नहीं, गुण कहा गया है — विद्यार्थी के लिए यही सबसे बड़ी सीख है।
व्याकरण-सङ्केतः: प्रणिपातेन, परिप्रश्नेन, सेवया — तीनों तृतीया विभक्ति, एकवचन (करण — जिसके द्वारा); ‘सेवया’ स्त्रीलिङ्ग, शेष दो पुंलिङ्ग। विद्धि — विद् धातु, लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन = ‘तुम जानो’। उपदेक्ष्यन्ति — उप + दिश्, लृट् लकार (भविष्यत्), प्रथम पुरुष, बहुवचन = ‘उपदेश देंगे’। सन्धि: तत् + विद्धि = तद्विद्धि; ज्ञानिनः + तत्त्वदर्शिनः = ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः (विसर्ग → स्)।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ