दीपकम् अध्याय 6 अभ्यासात् जायते सिद्धिः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
(क) प्रधानमन्त्रिसङ्ग्रहालये हॉलोग्राम्-द्वारा ............... दृश्यते।
उत्तर
उत्तरम् — प्रधानमन्त्रिसङ्ग्रहालये हॉलोग्राम्-द्वारा प्रधानमन्त्रिणः भाषणं दृश्यते।
हिन्दी अर्थ: प्रधानमन्त्री-संग्रहालय में होलोग्राम के द्वारा प्रधानमन्त्री का भाषण दिखाई देता है।
सङ्केतः: क्रिया ‘दृश्यते’ कर्मवाच्य, एकवचन है — इसलिए रिक्त स्थान में प्रथमा एकवचन का ही पद बैठेगा — ‘भाषणम्’ (नपुंसकलिङ्ग)।
प्र2.
(ख) डिजिटल्-भारतस्य आर्थिकसमावेशनं सुगमं कर्तुं ............... प्रणाली अस्ति।
उत्तर
उत्तरम् — डिजिटल्-भारतस्य आर्थिकसमावेशनं सुगमं कर्तुं यूपीआय् प्रणाली अस्ति।
हिन्दी अर्थ: डिजिटल भारत के आर्थिक समावेशन को सरल बनाने के लिए यूपीआई प्रणाली है।
सङ्केतः: ‘प्रणाली’ के साथ वही नाम जुड़ेगा जो भुगतान-प्रणाली हो — मञ्जूषा में ‘दीक्षा’ शैक्षिक मञ्च है, अतः शेष विकल्प ‘यूपीआय्’ ही है।
प्र3.
(ग) डिजिटल्-शासनं ............... सेवां प्रददाति।
उत्तर
उत्तरम् — डिजिटल्-शासनं स्वचालितं पारदर्शकं च सेवां प्रददाति।
हिन्दी अर्थ: डिजिटल शासन स्वचालित तथा पारदर्शी सेवा प्रदान करता है।
Why it matters: ‘पारदर्शकम्’ (transparent) डिजिटल-शासन का सबसे बड़ा लाभ है — फ़ाइल कहाँ अटकी है यह नागरिक स्वयं देख सकता है; और ‘स्वचालितम्’ (automatic) का अर्थ है कि बीच में किसी मनुष्य के हस्तक्षेप की आवश्यकता नहीं — जैसे फ़ास्टॅग् में होता है।
प्र4.
(घ) डिजिटल्-भारतस्य शिक्षाक्षेत्रे ............... नाम डिजिटल्-शैक्षिकमञ्चः अस्ति।
उत्तर
उत्तरम् — डिजिटल्-भारतस्य शिक्षाक्षेत्रे दीक्षा नाम डिजिटल्-शैक्षिकमञ्चः अस्ति।
हिन्दी अर्थ: डिजिटल भारत के शिक्षा-क्षेत्र में ‘दीक्षा’ नाम का डिजिटल शैक्षिक मंच है।
Did you know? पृष्ठ 73 के अनुसार दीक्षामञ्चः = ज्ञान-विनिमयाय डिजिटल्-अवसंरचना (DIKSHA — Digital Infrastructure for Knowledge Sharing)। नाम का पूरा विस्तार जान लेने पर उत्तर कभी नहीं भूलता।
प्र5.
(ङ) भारतस्य डिजिटल्-परिवर्तनं सर्वाणि ............... क्षेत्राणि स्पृशति।
उत्तर
उत्तरम् — भारतस्य डिजिटल्-परिवर्तनं सर्वाणि जीवनक्षेत्राणि स्पृशति।
हिन्दी अर्थ: भारत का डिजिटल परिवर्तन जीवन के सभी क्षेत्रों को छूता है।
सङ्केतः: मञ्जूषा में पद ‘जीवन’ अकेला (प्रातिपदिक रूप में) दिया है, क्योंकि वह यहाँ समास का पूर्वपद बनता है — जीवन + क्षेत्राणि = जीवनक्षेत्राणि। इसलिए इसे अलग शब्द की तरह ‘जीवनम्’ मत लिखो।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ